Zondagsfilosofie: bepaal je eigen geluk

Toen ik onlangs even in het diepe zuiden des lands was, werd ik me bewust van de grote staat van afwachting waarin dit deel van Nederland verkeerde. Ver weg in de veilige Randstad kan het ongemerkt aan je voorbij trekken, maar breng een bezoek aan Brabant of Limburg en je voelt het meteen: het is bijna Carnaval. Losbandigheid, hossen, eten, drinken; het grote feest van onder de rivieren kan op een nuchtere Hollander nogal plat en oppervlakkig overkomen. Het toeval wil dat ik precies op dat moment een stuk (her)las over de filosoof Epicurus, waardoor ik met andere ogen naar het Carnavalsfeest begon te kijken.

Epicurus is een beetje het buitenbeentje onder de Griekse filosofen. Hoezeer onderlinge meningen ook verschilden, de meeste waren het er wel over eens dat de basis van goed leven daarin ligt, dat je het hogere, het niet-aardse nastreeft. Wat beweerde Epicurus nu? ‘Lust is het uitgangspunt en doel van een gelukkig leven.’ Het genot van naar schoonheid kijken, naar iets moois luisteren, het genot van de heerlijke smaak van eten en drinken, seksueel genot; zonder al deze uitingen van genot kon Epicurus zich geen voorstelling maken van Het Goede. Weinig filosofen, voor en na Epicurus, hebben zo openhartig toegegeven waarde te hechten aan aangenaam leven.

Epicurus richtte een filosofische school op, open voor mannen en vrouwen, waar men samen leefde en de filosofie van het genot bestudeerde. Natuurlijk prikkelde het bestaan van deze ‘school van het genot’ de verbeelding van velen; er werd al snel eindeloos geroddeld over de copieuze maaltijden die er genuttigd zouden worden en de obsceniteiten die er zouden plaatsvinden. De negatieve connotatie die eraan kleefde leeft nog steeds voort in ons woord ‘hedonisme’, afgeleid van het Griekse woord voor genot dat Epicurus zo vaak bezigde: hēdonē.

Het geroddel hield de aanvoer van volgelingen niet tegen. Wat trok hen zo aan? Het zegt iets over de tijdgenoten van Epicurus en over hoe wij mensen vandaag de dag nog steeds denken, dat men bij ‘genot’ vooral seks en te veel eten en drinken in het hoofd heeft. De kernvraag van Epicurus’ gedachtegoed was echter niet: ‘hoe kan ik zoveel mogelijk genieten?’, maar lag veel eerder in vragen als: ‘hoe kan ik mijn verlangens goed onderzoeken?’ en ‘wat zal mij waarlijk gelukkig maken?’. Onderzoek de redelijkheid van opwellende gevoelens en verlangens voordat je eraan toegeeft, wil Epicurus ons leren. Alleen zo, met behulp van filosofisch denken, kan men het ware geluk vinden. Epicurus, de man die lust als het doel van het leven had beschreven, had geen groot huis, at eenvoudig en dronk liever water dan wijn. Zijn liefde voor genot ging verder dan dat. Het genot van goed gezelschap, bijvoorbeeld, was een van de belangrijkste dingen in het leven. Je kunt al het geld van de wereld hebben; zonder vrienden zul je niet gelukkig zijn. Waarlijke vrijheid en het vermogen tot (zelf)reflectie behoorden ook tot hoogste vormen van geluk in het leven. Weet je je te omringen met veel goede, gelijkgestemde vrienden, leef je in vrijheid en ben je in staat je eigen denken en doen te bespiegelen, dan ben je een rijk mens, hoe arm je ook bent.

Epicurus in Rafaëls 'School van Athene'

In de praktijk van het dagelijks leven betekent Epicurus’ filosofie dat we aan de hand van simpele vragen de waarschijnlijke mate van ons geluk zelf kunnen bepalen. Het werkt als volgt: bij ieder verlangen dat je voelt, dien je jezelf twee vragen te stellen. Wat zal er gebeuren als mijn wens of verlangen in vervulling gaat? En wat als dat niet gebeurt? Jouw gevoel van geluk en voldoening zal, wanneer je orde schept in je hoofd, niet wezenlijk worden bepaald door materiële zaken, maar door de aan- of afwezigheid van andere (bevriende) mensen, je gevoel van vrijheid en je vermogen tot reflectie. Hoeveel pogingen er ook worden gedaan door anderen om je te beïnvloeden (reclamemakers, commerciële ondernemingen); jij bent zelf in staat de hiërarchie van je behoeftes te bepalen. Aldus Epicurus.

Wat nu, is Carnaval, anders dan een uitstekende vorm van het in de praktijk brengen van Epicurus’ filosofie? In een toestand van complete vrijheid (geen werk, geen dagelijkse beslommeringen) geniet je in het gezelschap van goede vrienden van het leven. Enkele comazuipers daargelaten draait het die paar dagen per jaar alleen maar daarom. Dat is in de ogen van Epicurus niet plat en oppervlakkig. Daar zouden we in het overhaaste Nederland van boven de rivieren misschien zelfs nog wat van kunnen leren.

Advertenties

5 gedachten over “Zondagsfilosofie: bepaal je eigen geluk

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s