Hoe ontstaat filosofie?

Deze week duiken we de vroegste filosofische geschiedenis in. Hoe vroeg precies? Nog voor Marcus Aurelius de wereld zijn Overpeinzingen naliet (2e eeuw na Christus) en voordat Seneca zijn stoïsche essays schreef (1e eeuw na Christus). We beginnen zelfs in een periode voordat Plato (5e/4e eeuw voor Christus) het levenslicht zag.

Hoe ontstaat zoiets als filosofie of filosofische wetenschap? Feit is dat mensen deel uitmaken van de werkelijkheid om hen heen. We gaan op in de wereld om ons heen, omdat we er onderdeel van zijn. Maar de mens heeft als enige soort de interessante mogelijkheid om van diezelfde werkelijkheid figuurlijk afstand te nemen. De werkelijkheid wordt dan niet iets waar je in opgaat, maar een object of veld van onderzoek. Voor een dergelijke houding ten opzichte van de werkelijkheid is pas ruimte, wanneer je breekt met het idee van opgaan in de wereld, wanneer je dus de eenheid met de werkelijkheid verbreekt.

Wat ik hier beschrijf is wat we min of meer vandaag de dag nog steeds omschrijven als wetenschap. Die omschakeling naar het bekijken van de wereld op een afstandje maakte in de Griekse oudheid de weg vrij voor het ontstaan van verschillende alomvattende filosofieën, in de betekenis van het woord zoals we dat nu nog gebruiken. Wat daarvoor nodig is, in essentie, is een ‘ik-persoon’ die onderzoekt, en een object of veld dat in abstractie onderzocht wordt. Dat wat wij mensen wetenschap noemen dus.

Natuurlijk zijn er veel nog oudere stromingen in het Oosten aan te wijzen (het boeddhisme in India, het confucianisme en de leer van Lao Tse in China), maar we hebben het hier specifiek over de wortels van de Westerse filosofie. Om na te gaan waar die filosofie begon, is het handig om eerst eens te bekijken wat er net aan vooraf ging.

Kronos door Peter Paul Rubens

De vroegste geschreven bronnen die ons zijn overgeleverd van de Grieken, zijn bijna allemaal verhalen in dichtvorm waarin een mythologische godenwereld een grote rol speelt. De eerste geschreven pogingen om orde te scheppen in de ons omringende kosmos, waren er dus vooral op gericht orde te scheppen in een wereld van goden (die op hun beurt heersten over de wereld).

In die Griekse mythologie wordt in detail ingegaan op het hoe en wat van die godenwereld en worden er drie opeenvolgende oppergoden genoemd, die allen heersten over een bepaald ‘godentijdperk’: Ouranos (met zijn gemalin Gaia), Kronos (met zijn vrouw Rhea) en Zeus (met zijn echtgenote Hera). Die vroegste pogingen om op mythologische wijze orde te scheppen in de godenwereld zijn opgetekend door een Grieks dichter, die leefde tussen 750 en 650 voor Christus. Hij werd geboren in Ionië, in het huidige Turkije, maar emigreerde naar het Griekse vasteland samen met zijn vader en zijn broer.

Hesiodus schreef twee grote gedichten: Theogonia en Werken en Dagen, beide te dateren rond 700 voor Christus. De Theogonia gaat over het ontstaan van de godenwereld, over de verschillende gevechten om de heerschappij en de uiteindelijke overwinning van Zeus en de Olympische goden. Werken en Dagen is een soort handleiding voor het agrarische leven, een leidraad voor boeren over welke agrarische werkzaamheden er in welk jaargetijde plaats moeten vinden.

Hesiodus vertelt hoe Kronos zijn kwaadaardige vader Ouranos uitschakelde, die steeds de kinderen die zijn vrouw Gaia baarde opsloot in haar schoot. Alle broers en zussen van Kronos (de Titanen) kwamen eindelijk vrij. Kronos kreeg daarna zelf kinderen met zijn vrouw Rhea, maar uit angst dat ook hij door zijn eigen kinderen overmeesterd zou worden, verslond hij ze stuk voor stuk bij de geboorte. Na de vijfde verdroeg moeder Rhea het niet meer: ze gaf haar man een in doeken gewikkelde steen, zodat in het geheim haar zoon Zeus ter wereld kon komen. Uiteindelijk zou hij Kronos dwingen zijn broers en zussen uit te spugen. De broers en zussen waren Zeus hiervoor zo dankbaar dat ze hem de donder en de bliksem schonken – hij werd koning onder de Olympische goden. Er ontstond een machtsstrijd tussen de Titanen en de Olympische goden. Zeus en zijn broers en zussen wonnen en wisten de Titanen voorgoed op te sluiten in de onderwereld.

Of er een diepere betekenis zit achter de verhalen van machtswisselingen in het godenrijk, valt moeilijk te achterhalen. In directe zin is het een manier om de mensen een verklaring te geven voor hoe de levensvoorwaarden zijn ontstaan waar de mens zich doorheen moet worstelen. In de Griekse mythologie is steeds benadrukt dat onder de heerschappij van Kronos de stervelingen op aarde leefden in een Gouden Tijdperk, waarin een soort eeuwige overvloed heerste en mensen moeiteloos door het leven gingen. Zeus daarentegen heerst over het IJzeren Geslacht der stervelingen: zij die moeten ploeteren, met moeite de aarde moeten bewerken om te overleven. ‘Wij’, dus.

Advertenties

3 gedachten over “Hoe ontstaat filosofie?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s