Troje

Een lied voor Achilles

Soms zie je iets over het hoofd. Hoewel ik de boekenmarkt vrij nauwlettend in de gaten houd, was de verschijning van Een lied voor Achilles (een titel die mij toch direct zou moeten aanspreken) volkomen langs mij heen gegaan.

Attische vaas met Achilles die Troilus doodt

En toch verscheen het, al vroeg in oktober vorig jaar. Een boek dat de klassieker der klassiekers, de Ilias van Homerus, opnieuw vormgeeft en dichterbij dan ooit brengt. Het is verhaal van de legendarische oorlog tussen de verenigde Griekse stadstaten en het onneembare Troje, het verhaal van Helena, Hector en Achilles, van goden en godinnen, van wraak en van wrok.

PATROCLUS EN ACHILLES
Maar we beginnen bij Patroclus. Als jonge prins gaat Patroclus gebukt onder een weinig indrukwekkend uiterlijk en een groeiende onzekerheid. Na een uit de hand gelopen stommiteit rest zijn vader niets dan hem te verbannen. Patroclus komt terecht in Phtia, waar de jonge Achilles opgroeit aan het Koninklijke hof. Van Achilles, zo weet Patroclus, wordt gezegd dat hij een godenzoon is.

We maken kennis met Achilles door de bewonderende ogen van Patroclus. Zijn sterke lichaam, zijn zachte huid, zijn gouden haren, zijn onmenselijke gratie en schoonheid. Tegen de verwachtingen van Patroclus worden ze vrienden. Achilles’ moeder, de zeegodin Thetis, ziet niet in waarom haar zoon met deze ielige sterveling zou moeten omgaan en ze steekt haar goddelijke toorn niet onder stoelen of banken. Toch wordt de vriendschap steeds inniger, worden ze meer dan vrienden, en zullen ze samen enkele jaren doorbrengen bij de centaur Chiron. In die jaren wordt hun opvoeding voltooid; Patroclus en Achilles worden gezamenlijk volwassen en onafscheidelijk.

DE MOOISTE VROUW TER WERELD
Dan gebeurt wat de lezer al weet: het nieuws verspreid zich dat de mooie Helena, de vrouw van koning Menelaus van Sparta, is ontvoerd door een Trojaanse prins met de naam Paris. De Myceense koning Agamemnon roept de grootste en machtigste Griekse stadsstaten op om gezamenlijk ten strijde te trekken om de gekrenkte eer te wreken en de vrouw van zijn broer terug te halen.

Achilles, die al bij zijn geboorte bekend stond als ‘de beste der Grieken’, wordt eveneens opgeroepen. Dit is de kans voor de vliegensvlugge en behendige Achilles om de roem die hem door de goden is beloofd te vergaren. Hij zou sterven in de oorlog, maar eveneens onsterfelijk worden. Patroclus, die van vechten niets wil weten, besluit uiteindelijk zijn grote liefde te vergezellen. De oorlog begint.

CLOSE-UP
Schrijfster Madeline Miller koos ervoor om Patroclus het verhaal te laten vertellen. Een opvallende maar sterke keuze, omdat het een meeslepend en soms ronduit verrassend perspectief geeft op het verhaal dat iedere lezer in grote lijnen toch al kent. De vriendschap en liefde die de twee jongens voor elkaar voelen sleurt je de roman in, geeft je het gevoel dat je er zelf bij zit in die tent zit in het kamp van de Grieken. De manier van vertellen maakt dat het steeds is alsof je een close-up shot ziet, en de camera maar af en toe uitzoomt om de grote lijnen te blijven volgen.

De oorlogsjaren slepen zich voort en de spanning van de roman stijgt. Omdat het verhaal zelf spannender wordt, maar bovenal omdat er een spelletje wordt gespeeld met je hoofd, je gevoel, je geheugen. Naar het einde toe ging ik steeds langzamer lezen, omdat ik wist dat het onvermijdelijke einde naderde. En ik wilde nog geen afscheid nemen van Patroclus en Achilles, het onwaarschijnlijke liefdespaar.

Madeline Miller heeft voor deze eerste roman, waar ze jaren aan werkte en die haar doorbraak als schrijfster betekende, de Orange Prize 2012 gekregen. Meer weten over het boek? Neem dan een kijkje op de website van Madeline Miller.

Een lied voor Achilles
Madeline Miller
Vertaling Robert Neugarten
Uitgeverij Meulenhoff
ISBN: 9789029088619
€ 19,95

De overblijfselen van Troje

Troje is de stad die je kent van de legendarische Trojaanse oorlog. Legendarisch, toch? Wat er wél ‘waargebeurd’ is uit Homerus’ wereldberoemde heldendicht over Achilles, Paris, Helena en Hector, om een paar hoofdrolspelers te noemen, is misschien wel in paar zinnen samen te vatten. Maar dat Troje bestond is zeker waar. Vanwege het verhalengoed waarmee de stad in Turkije wordt omgeven heeft het iets magisch, iets eindeloos fascinerends.

In 1868 dacht Schliemann bij Hisarlık in Turkije Troje te hebben gevonden. Twee jaar later begon hij er op te graven en zijn voorgevoel bleek te kloppen.

Dat vond ook de in 1822 geboren Duitse Johann Ludwig Heinrich Julius Schliemann. Hij had er al een hele internationale handelscarrière op zitten toen hij in 1868 bij Hisarlık in Turkije dacht Troje te hebben gevonden. Twee jaar later begon hij er op te graven en zijn voorgevoel bleek te kloppen. Hoewel de ‘Schat van Priamus’ die hij vond niet een daadwerkelijke schat van de Trojaanse koning bleek, en de hele laag die Schliemann aantrof eigenlijk duizend jaar ouder was dan het tijdperk waarin het Troje van de oorlog geplaatst moet worden, waren en blijven de vondsten die hij deed baanbrekend en opzienbarend.

De ‘Schat van Priamus’ op een foto van vóór 1880

Dat Trojaanse verleden komt vanaf vandaag weer tot leven. Van 7 december tot en met 5 mei 2013 presenteert het Allard Pierson Museum (het archeologisch museum van de Universiteit van Amsterdam) de tentoonstelling Troje. Stad, Homerus en Turkije. Er zijn ruim 300 stukken in bruikleen uit binnen- en buitenland. Niet eerder waren er in Nederland zoveel archeologische en cultuurhistorische topstukken uit en over Troje in een tentoonstelling te zien. De tentoonstelling vormt de spectaculaire afsluiting van de feestelijke viering van 400 jaar diplomatieke betrekkingen tussen Turkije en Nederland.

Niet eerder waren er in Nederland zoveel archeologische en cultuurhistorische topstukken uit en over Troje in een tentoonstelling te zien.

Troje. Stad, Homerus en Turkije vertelt de verhalen van Troje en laat zien hoe de betekenis van de stad telkens verandert. Waar de legendarische naam Troje wordt genoemd, is er controverse en zijn er tegenstrijdigheden. Door de eeuwen heen hebben velen Troje zich toegeëigend. De tentoonstelling belicht een zeer tot de verbeelding sprekend onderwerp vanuit verschillende gezichtspunten. Mythevorming over Troje is de rode draad van de tentoonstelling. De spraakmakende opgravingen van Heinrich Schliemann en zijn opvolgers worden getoond aan de hand van kopieën van de beroemde ‘Schat van Priamus’ en originele vondsten uit de verschillende opgravingen. Een hoogtepunt is de grote marmeren Zeuskop uit het Archeologisch Museum in Istanbul.

Troje. Stad, Homerus en Turkije
7 december tot en met 5 mei 2013
Allard Pierson Museum Amsterdam

Bij de tentoonstelling verschijnt een gelijknamig boek (€ 24,95) en er is een breed activiteitenprogramma met onder andere lezingen, rondleidingen, cursussen, educatief materiaal voor het voortgezet onderwijs en Troje reizen naar Turkije. Meer informatie staat op www.trojeinamsterdam.nl

Patrick Lateur leest de Ilias voor!
Tijdens de eerste dagen van de tentoonstelling kan men op bijzondere wijze genieten van dit epische verhaal: op 7, 8, 9, 11 en 12 december zal Patrick Lateur zijn complete vertaling van de Ilias in het museum voorlezen. Hier kun je zien wanneer de voorleessessies precies zullen plaatsvinden.

De mooiste literaire vriendschap

Homerus = Troje =  dat verhaal over dat paard. Niet echt, natuurlijk. In de Ilias, het grote werk van de Griekse schrijver Homerus, draait het niet perse om de Trojaanse oorlog en komt heel dat paard zelfs niet voor. Gelukkig waren schrijvers in de oudheid gewoon om, aan het begin van hun werk, aan te kondigen wat het onderwerp van hun schrijven zou worden. We kunnen Homerus dus zelf vragen waar de Ilias eigenlijk over gaat. Hij antwoordt met de openingszinnen van zijn werk:

‘Vertel, muze, vertel van de wrok van Achilles, Daar kwam voor de Grieken grote ellende uit voort. Naar Hades heen talloze helden.’*

Homerus roept de muzen aan, vraagt om inspiratie voor het werk dat voor hem ligt: een dichtwerk over de wrok van Achilles. Achilles, niet de Trojaanse oorlog, is het hoofdonderwerp van de Ilias. De wrok waarover wordt gesproken, ontstaat als Achilles het Trojaanse meisje Briseïs als oorlogsbuit opeist. Agamemnon, legerleider van de Grieken, misgunde en ontnam de krijgsheld zijn buit. Achilles, de grootste en meest strijdlustige held van de Grieken en de schrik van de Trojanen, trekt zich in wrok terug, zondert zich af en weigert nog mee te vechten. Op zo’n moment is er maar een ding dat je echt nodig hebt: een goede vriend.

Die had Achilles volgens de legende in Patroclos. Deze jongeman wilde niets liever dan vechten, maar plaatste vriendschap boven alles en bleef dus, met tegenzin, bij Achilles en daarmee weg van het strijdtoneel. De Grieken vochten ondertussen verder in de zich voortslepende oorlog met de Trojanen. Op een goed moment komen de Grieken, zo hoort Achilles, zodanig in de problemen, dat hij met zijn hand over zijn hart strijkt en zijn goede vriend Patroclos toestemming geeft om ze te hulp te schieten.

Als in een Shakespeariaanse tragedie treft het noodlot Achilles: juist Patroclos wordt in het heetst van de strijd gedood door Hector, de held van de Trojanen:

‘Duistere wanhoop omwolkte de ziel van Achilles. Met beide handen graaide hij in het grauwe stof en stortte het uit over zijn hoofd en besmeurde er het schone gezicht mee. (…) Antilochos van zijn kant greep al schreiende de handen van Achilles, die deerlijk snikkende anders misschien zich de dolk in de keel had gestoken.’

Menelaos houdt het lijk van Patroclos vast, Loggia dei Lanzi, Florence ©Curious Expeditions

Tegen zijn goddelijke moeder Thetis, die nu de dood vreesde van haar eigen zoon, die zeker op wraak gezind zou zijn,  sprak Achilles de ontroerende woorden:

‘O moeder, het is waar, dat de Heer van de Olympos voor mijn welzijn veel deed, maar wat voor vreugde of voldoening kan daar nog voor mij in schuilen, want Patroclos is dood. Mijn liefste vriend was hij, mij liever dan wie ook der mannen verloor ik…’

Natuurlijk trok Achilles uiteindelijk, naar aanleiding van de moord op Patroclos, weer ten strijde. Hij zou, verblind door zijn immense verdriet, in een beroemd geworden waas van razernij de grote Hector doden, zijn lichaam achter de strijdwagen binden en het lijk drie triomfantelijke rondes lang om Troje heen slepen. Met de dood van Patroclos kwam dus tegelijkertijd het einde van de wrok van Achilles. De Ilias houdt dan ook na de wraakmoord op Hector op.

Het verhaal van de Ilias is niet een spannend verhaal over een groot paard met soldaten in de buik. Het is het verhaal van de wrok van Achilles, en van de onlosmakelijke band met zijn vriend Patroclos – het enige dat uiteindelijk sterk genoeg blijkt om de wrok te doen verdwijnen naar de achtergrond. In de categorie ‘you jump, I jump’ blijven de mannen elkaar steeds trouw, al druist het soms tegen hun eigen gevoel in. Met Homerus’ beschrijving van het onvoorwaardelijke kameraadschap tussen Achilles en Patroclos is misschien wel een van de mooiste en meest dramatische vriendschappen in de literatuur ontstaan.

Detail Menelaos in de Loggia dei Lanzi, Florence © Jason Pier

Het kan zijn dat je nog niet eerder van Patroclos had gehoord. De kans is groot dat je wel al eens voorbij hem bent gelopen. Op het levendige Piazza della Signoria in Florence, in de Loggia dei Lanzi, houdt Menelaos (de echtgenoot van de vrouw om wie de oorlog in eerste instantie was begonnen) al een paar eeuwen fier het gebeeldhouwde lijk omhoog van de gesneuvelde Patroclos. Aan zijn marmeren gezicht vallen twee zaken af te lezen: rouw om de dood van een strijdmakker, en angst voor de reactie van de man die de Grieken in zijn eentje de overwinning kon bezorgen, maar die zojuist zijn beste vriend had verloren: Achilles.

*De fragmenten zijn afkomstig uit de vertaling van de Ilias van Frans van Oldenburg Ermke.

Rome-tip #1 Waarom je de Sixtijnse Kapel over moet slaan

Vaak wordt me gevraagd of ik tips heb voor mensen – iemands vriendin, moeder, collega, vage kennis – die naar Rome gaan. Gelukkig heb ik inmiddels namens De Smaak van Italië een boekje mogen maken dat in de winkel verkrijgbaar is en waarnaar ik kan refereren, zodat ik niet iedere keer opnieuw al die restaurants, koffiebarretjes en ijssalons hoef over te tikken in een mailtje. In datzelfde boekje staat alleen maar een handjevol bezienswaardigheden beschreven; voor dat soort tips zal ik dus steeds opnieuw de dingen onder elkaar moeten zetten. Dit blog leek me een goede plek om zo af en toe eens een tip te geven.

Een goede Rome-tip begint bij het afbakenen van de doelgroep: wie gaat er naar de Eeuwige Stad en vooral, voor de hoeveelste keer? Ben je al eens geweest en wil je thuiskomen met iets dat je nog niet wist over Rome? Ga dan naar de Vaticaanse Musea, en sla de Sixtijnse Kapel over.

De running gag die altijd door de gangen van Vaticaanse Musea gonst is de eindeloze weg die je moet afleggen voordat je ein-de-lijk bij die Sixtijnse Kapel uitkomt – en hoeveel kunstschatten je daarvoor moet doorploeteren. Ga daarom eens (vrij letterlijk) tegen de stroom in, en bezoek de Vaticaanse Musea enkel en alleen om de prachtige Laocoöngroep te bewonderen.

De Laocoöngroep - courtesy of Wikipedia

Deze indrukwekkende beeldengroep van bijna twee meter hoog werd in het jaar 1506, onder toeziend oog van niemand minder dan Michelangelo, onder de grond gevonden, vlak bij de plek waar nu het Colosseum staat. De vondst heeft, onder andere via Michelangelo, een grote invloed gehad op de Italiaanse kunst van de renaissance. Wat we zien: de Trojaanse priester Laocoön en een van zijn zoons sterven, terwijl de tweede zoon nog tevergeefs aan hetzelfde lot probeert te ontkomen. Juist nadat hij de Trojanen had willen overtuigen van het feit dat het grote paard niets meer was dan een list van de Grieken, werden Laocoön en zijn zoons aangevallen door gigantische slangen die uit de zee kwamen kruipen. Het beeld laat de priester zien op het moment suprème van zijn doodsstrijd, zich losworstelend uit de steeds beklemmender wordende greep van de slang; al zijn spieren zijn aangespannen en zijn gezicht vertrekt van de pijn. Het zoontje van Laocoön, rechts van hem, lijkt zich reeds aan de dood te hebben overgegeven, terwijl de ander nog aan het slangenlijf probeert te ontsnappen – ondertussen vol afschuw kijkend naar wat er achter hem gebeurt. De contrasten druipen van het beeld af: mens en beest, leven en dood, ouderdom en jeugd.

Alles aan de Laocoöngroep vertoont kenmerken van de stijl die past bij de hellenistische periode, die ongeveer loopt vanaf de veroveringen van Alexander de Grote (eind 4 eeuw voor Christus) tot de val van de dynastie van de Ptolemaeën; toen Cleopatra haar troon aan de Romeinen moest afstaan in 30 voor Christus. Alexander de Grote creëerde een nieuwe wereld, die vroeg om nieuwe kunst. Individuele smaak kwam naar voren in sculpturen, waar men voorheen vooral een klassiek voorbeeld nastreefde. Er kwam ruimte voor realisme; ouderdom en ziekte konden onderwerp zijn van een kunstwerk, in plaats van enkel geïdealiseerde portretten. Juist deze kunst had een geweldige invloed op de Romeinen, en via hen op het Italië van de renaissance. Diezelfde Romeinen waren overigens de grootste afnemers van (kopieën van) Griekse kunstwerken; zij hielden de vraag hoog naar hellenistische kunst, maar bleven ook eindeloos gecharmeerd van klassieke en zelfs archaïsche beelden. De Laocoöngroep, die gedateerd kan worden tussen de eerste eeuw voor en de eerste eeuw na Christus, past daarom precies bij zijn tijd: een klassiek mythologisch onderwerp wordt verbeeld in een technisch hoogstaand kunstwerk, waarin klassieke ingetogenheid plaats heeft gemaakt voor schaamteloze emotie.

Laocoön dus. Heb je Michelangelo’s plafond echter nooit met eigen ogen mogen aanschouwen? Heb je nooit ervaren hoe het is om, met pijn in je nek van het omhoog kijken, je staande houdend tussen de duwende toeristen om je heen die stiekem foto’s willen maken, door de schilderingen van je voeten te worden geblazen? Vergeet wat ik gezegd heb, volg de bordjes en loop onmiddellijk door naar de kapel, waar Michelangelo boven zichzelf uitsteeg en bijna-bovenaardse schilderkunsten vertoond heeft.

Roemrijk ten onder: 3 steden die waren

Jaarlijks komt er een eindeloze stroom toeristen naar Rome om te wandelen door de ruïnes van wat eens de glorieuze hoofdstad van een wereldrijk was. Hoewel een mensenleven vaak te kort is om de cycli waarbinnen steden opkomen en ten onder gaan bewust mee te maken, fascineert het fenomeen de mens eindeloos.

Vaak dient de herinnering aan een verwoeste stad uit het verleden een bepaald doel in het heden. Herleven wij niet graag het grootse Romeinse verleden omdat we ons met hen ‘verbonden’ voelen? Lezen we niet in de Romeinse ruines ons ‘eigen’ verleden, als was het de bakermat van de beschaving van nu? In werkelijkheid is er natuurlijk niets dat ons bindt. Dat is ook niet zo vreemd: twee millennia geschiedenis scheiden ons. Wanneer we dingen van toen bewonderen, is dat vaak vooral omdat we er nu zo mee bezig zijn. We belichten precies datgene uit het verleden, dat ons afhankelijk van de context waarbinnen we het willen gebruiken, goed uitkomt. Dat is overigens niets nieuws: dat kwam in de oudheid zelf ook al voor.

Hoe dat precies in zijn werk gaat? Hieronder 3 voorbeelden van steden in de oudheid die ten onder gingen, maar waarvan de roem nog altijd voortleeft vanwege het ‘nut’ dat ze in een latere context hebben gehad. De drie leestips zijn een (verre van representatieve) weergave van twee millennia ‘ondergangsliteratuur’.

1. TROJE

Troje (Ilium in het Latijn) was in de oudheid bijna een synoniem voor ‘de verwoeste stad’. De geschiedenis van de belegering van Troje kennen we vooral van de Griekse dichter Homerus. Niet, zoals wel gedacht wordt, alleen uit zijn Ilias, waar bijvoorbeeld de scène met het paard van Troje helemaal niet in voorkomt, maar ook uit zijn andere grote werk, de Odyssee. De Grieken, die in de oudheid leefden in verschillende stadstaten die onderling wel bondgenootschappen aangingen maar nooit verenigd werden, konden in tijden waarin saamhorigheid geboden was altijd terugblikken naar de grote gezamenlijke onderneming uit het verleden: de Trojaanse Oorlog. Het was een constante herinnering aan de grootse daden waartoe de verzamelde Griekse steden in staat waren.

Leestip: Homerus | Ilias en Odyssee (8^e eeuw voor Christus)

2. CARTHAGO

‘Overigens ben ik van mening dat Carthago verwoest moet worden.’ Met deze woorden sloot de conservatieve senator Cato de Oude jarenlang steevast de redevoeringen die hij hield in de Romeinse Senaat. In 146 voor Christus werd er eindelijk gehoor gegeven aan zijn oproep: aartsrivaal Carthago werd, na lange periodes van oorlog, door het Romeinse leger dat werd aangevoerd door Scipio met de grond gelijk gemaakt. De symbolische waarde van de vernietiging van de stad van Hannibal, de enige waardige tegenstander die de Romeinen – naar eigen zeggen – zijn tegengekomen op weg naar wereldhegemonie, was bijna niet te overschatten. Carthago had de rol van schurk vervuld in een periode waarin de Romeinen meer dan ooit een gezamenlijke vijand nodig hadden. Zolang ze hun eigen grootsheid in herinnering wilden brengen, hielden ze de herinnering aan Carthago springlevend.

Leestip: Richard Miles | Carthago. Opkomst en ondergang van een stad (2010)

3. ROME

Edward Gibbon

Wat Carthago was voor Rome is Rome nu misschien wel voor ons: een constante herinnering aan de grootse dingen waartoe wij mensen (of: wij Europeanen) in staat zijn. De ondergang van de stad is daarom bij de meeste mensen veel minder bekend dan de politieke en culturele hoogtepunten uit de Romeinse geschiedenis. Hoe dan ook dient ook de verheerlijking van het verleden van deze stad, die weliswaar nog bestaat maar al lang geen hoofdstad van de wereld meer is, een doel dat vooral met het hier en nu te maken heeft.

Leestip: Edward Gibbon | The History of the Decline and Fall of the Roman Empire (1766)