Rome-tip

Groots als Michelangelo, zoet als Rafaël

Bezoekers tijdens een preview van de Titiaan-tentoonstelling in Rome. Foto: Artdaily.org

Zijn werk heeft ‘de grootsheid van Michelangelo, de zoetheid en schoonheid van Rafaël en de kleuren van moeder natuur zelf,’ aldus Ludovico Dolce, 16de-eeuws schrijver en bewonderaar van de Venetiaanse schilder Titiaan.

Een groot aantal bekende werken van Titiaan (ca. 1485-1576) hebben tijdelijk onderdak gevonden in de Scuderie del Quirinale in Rome. Gisteren opende daar de grote tentoonstelling Titiaan, waarin zijn meesterwerken, zijn carrière en zijn invloed op andere, veelal Venetiaanse meesters worden belicht.

De tentoonstelling is het perfecte sluitstuk van een overzicht van Venetiaanse schilders die in de Scuderie del Quirinale langs kwamen: Antonella da Messina, Giovanni Bellini, Lorenzo Lotto en Tintoretto. Allen kregen ze het voor elkaar om via hun kunst bij te dragen aan de vernieuwing van de Italiaanse en Europese cultuur. Titiaan is de laatste en zeker niet de minste in het rijtje – hij was niet alleen een ongekend meester in zijn vak, maar ook een Europese kunstenaar par exellence.

De tentoonstelling volgt de ontwikkeling van Titiaan van jonge schilder tot gevestigd kunstenaar, vanaf zijn vroegste dagen in de ateliers van Giovanni Bellini en Giorgione in Venetië tot aan de complete onafhankelijkheid die hij won met grote opdrachten voor de dogen en voor de adellijke families D’Este en Della Rovere. Uiteindelijk werkte hij zelfs direct voor Keizer Karel V en later voor diens zoon Philip II. Decennium na decennium kunnen bezoekers de ontwikkeling van Titiaan volgen – zijn ontwikkeling als religieus schilder maar ook zijn complexe carrière als portretschilder van de adel.

Vele beroemde werken zijn op bezoek, waardoor bijzondere vergelijkingen mogelijk zijn. Zo zijn de Kruisiging uit de Dominicaner kerk in Ancona, de Kruisiging uit het Escorial in Madrid en de Kruisiging uit de Pinacoteca Nazionale van Bologna aanwezig.

Titiaan, Flora (ca. 1517), © Ministero per i Beni e le Attività Culturali

Titiaan, Danae en de Gouden Regen (1544-1545), © Fototeca della Soprintendenza Speciale per il PSAE e per il Polo Museale della città di Napoli

Titiaan, Maria Magdalena (1531-1535), © Ministero per i Beni e le Attività Culturali

Titiaan, Annunciatie, (ca. 1535), Venetie, Scuola Grande di San Rocco

DE TENTOONSTELLING BEZOEKEN
Titiaan
t/m 16 juni
Scuderie del Quirinale, Rome

Een tweeduizend jaar oude winkelstraat

Carnaval in de Via del Corso, gravure uit 1836

In Rome liggen de verhalen uit het verleden letterlijk op straat. Aan de hand van straatnamen die je op de bordjes – sinds 1814 van marmer dankzij paus Pius VII – kunt lezen, wandel je de geschiedenis van de eeuwige stad letterlijk achterna. Vrijwel iedere via, vicus of viale is namelijk vernoemd naar een persoon of gebeurtenis die het leven van de stad Rome op de een of andere manier getekend heeft…

WINKELEN
Iedereen die in Rome is loopt er onvermijdelijk een paar keer doorheen: de Via del Corso. Het is de langste winkelstraat in het oude centrum en doorkruist bovendien dat deel van de stad waar ook grote toeristische trekpleisters als de Trevifontein, de Spaanse Trappen en het Pantheon te vinden zijn. Hoewel de kaarsrechte straat, die het imposante witte monument voor Victor Emanuel verbindt met het prachtige Piazza del Popolo 1,5 kilometer noordwaarts, er niet zo oud uitziet als sommige andere delen van de stad, gaat de geschiedenis ervan wel degelijk helemaal terug tot in de Romeinse tijd.

OVERSTROMINGEN
Een van de belangrijkste uitvalswegen van het oude Rome was de Via Flaminia (anno 220 v.Chr.). Het rechtlijnige traject van de huidige Via del Corso loopt gelijk met het deel van de Via Flaminia dat door de stad liep. De weg raakte na de val van het Romeinse rijk niet buiten gebruik, maar werd overgenomen door de middeleeuwse inwoners van de Rome. Zij gaven de straat de naam Via Lata, oftewel ‘de brede weg’. In diezelfde Middeleeuwen zou men echter uiteindelijk verkiezen de straat links te laten liggen en zich een hoger gelegen weg te banen naar de noordelijke grens van de stad, door de huidige Via Biberatica die van Trajanus’ forum in de richting van Piazza San Silvestro liep en daarna alsnog uitkwam op de Via Flaminia. Men zocht het ‘hogerop’ omdat de inwoners van Rome werden geteisterd door de veelvoorkomende overstromingen van de rivier de Tiber.

Via del Corso, gezien vanaf Piazza Venezia

VENETIE IN ROME
Paus Paulus II (1464-1471) vond de omweg maar niets en liet de straat in 1467 opknappen, zodat het voor het grootste deel weer exact gelijk liep met de oude Via Flaminia. De paus toonde zich een waar bouwmeester in dit centrale deel van de stad: aan het begin van de straat liet hij een paleis voor zichzelf bouwen: Palazzo Venezia, dat zijn naam ontleent aan de Venetiaanse oorsprong van de paus.
In Venetië was het al langer gebruikelijk om volkse feesten als carnaval in het centrum van de stad te vieren. Paulus verhuisde de viering van het jaarlijkse carnavalsfeest daarom naar zijn nieuwe paradepaardje in het hart van Rome. Dat feest werd door de Romeinen voorheen altijd uitbundig gevierd op de Monte Testaccio (Schervenberg), buiten het centrum.

FEESTRACE
Het meest spectaculaire onderdeel van het carnavalsfeest waren de races (corse) die werden gehouden op Vastenavond. De paardenraces werden de Corse dei Bàrberi genoemd, naar de het Noord-Afrikaanse paardenras de berbero. De opgefokte, wilde paarden denderden zonder ruiter door de huidige Via del Corso, ongeveer vanaf de (nu verdwenen) Boog van Portugal ter hoogte van de Via della Vite tot aan het huidige Piazza Venezia. De genoemde Boog van Portugal werd door paus Alexander VII in de 17e eeuw afgebroken om meer ruimte te bieden aan de mateloos populaire paardenraces. Het volkse festijn mocht enkele eeuwen voortduren, totdat er tijdens de race van het jaar 1883 een dodelijk ongeval plaatsvond.

De wedstrijd werd voortaan verboden, maar de straatnaam Via del Corso, de ‘Straat van de Paardenrace’ zou nog even standhouden. De eerste verandering kwam na de dood van koning Umberto I in het jaar 1900 – de naam van de straat werd toen officieel aangepast naar Corso Umberto I. In 1944 werd het even Corso del Popolo, maar twee jaar later kwam de naam Via del Corso weer terug. Zo blijft de straat tot op de dag van vandaag herinneren aan de corse, de spectaculaire paardenraces die hier eeuwenlang het volk van Rome vermaakten.

Het oude Rome in een elektriciteitscentrale

Foto: © Centrale Montemartini

Rome is een stad van uitersten. Pelgrims nemen de woorden van de paus op met hun iPhone, de nieuwste mode flaneert over duizend jaar oude straten, scooters razen langs zacht schuifelende nonnen… Juist in het combineren van oud en nieuw – waartoe de stad min of meer gedwongen is – blinkt Rome uit.

Een prachtig voorbeeld van hoe oud en nieuw samengaan en tot weer iets nieuws kunnen leiden, vind je in het mooiste museum van de stad: de Centrale Montemartini. Tot 1963 was dit gebouw nog een functionerende elektriciteitscentrale, in 1911 opgetrokken naar een ontwerp van de ingenieur Giovanni Montemartini.

EEN NIEUW LEVEN
Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw is de centrale als zodanig echter langzaam uit gebruik geraakt. Men begon de ruimte als opslagplaats te gebruiken, totdat de Capitolijnse Musea, verderop in het hart van het centrum, er de perfecte plek in zagen om het deel van de collectie dat door gebrek aan ruimte in hun kelders lag te verstoffen, alsnog aan het publiek tentoon te kunnen stellen.

Zo gedacht, zo gedaan: in de oude elektriciteitscentrale Montemartini huist tegenwoordig een geweldige collectie antieke sculpturen en andere kunstwerken uit de oudheid.

Foto © Centrale Montemartini

Foto: © Centrale Montemartini

Neem een virtuele tour door de Centrale Montemartini (klik op de foto)

BEZOEKEN
Centrale Montemartini
Via Ostiense 106, Roma
Prijs: € 6,50 p.p.
www.centralemontemartini.org

Tip! Koop bij de kassa van de Capitolijnse Musea meteen een combinatieticket, waarmee je ook toegang hebt tot de Centrale Montemartini (te bezoeken op een andere dag/tijdstip naar keuze).

Koffie met Bramante en Rafaël

Het Chiostro del Bramante in Rome

Gisteren werden de Sibillen geïntroduceerd, de waarzegsters van het oude Rome die de toekomst voorspelden in Griekse hexameters. Hoewel Michelangelo’s Sibillen, op het wereldberoemde plafond van de Sixtijnse Kapel, de meeste aandacht hebben gekregen, zijn de vrouwelijke profeten uit de oudheid ook elders in Rome te vinden. Je kunt ze bijvoorbeeld vinden op een prachtige, verstilde plek midden in de stad, net achter de chaos van Piazza Navona.

CHIGI’S RIJKDOM

Die andere grote meester van de 16e eeuw, Rafaël, maakte in 1515 een meer dan zes meter brede schildering van de Sibillen. Hij deed dat in opdracht van een rijke bankier uit Siena met de naam Agostino Chigi. Chigi’s rijkdom had hem ver gebracht: de paus gaf hem toestemming om twee kapellen in de Santa Maria della Pace, een kerk in het centrum van Rome, voor zichzelf te houden.

Het fresco is een prachtig voorbeeld van perfecte en elegante schoonheid zoals gezien door Rafaëls renaissance-ogen. De kijker ziet hemelse engelen die een goddelijke boodschap komen brengen, en de Sibillen die de boodschap op aarde verkondigen. In de iconografie van de renaissance hadden de Sibillen een rol van betekenis, zoals ook blijkt uit de afbeelding van deze waarzegsters op het plafond van de Sixtijnse Kapel. Een verklaring voor de populariteit van de Sibillen is dat deze ‘heidense profeten’ volgens de Kerkvaders en andere christelijke auteurs de komst van Christus hadden voorspeld.

De Sibillen van Rafaël

Je kunt dit fresco bewonderen in de Santa Maria della Pace, de kerk aan het einde van het schilderachtige straatje Via della Pace. Nog mooier wordt het echter wanneer je Rafaëls meesterwerk bekijkt vanuit het kunstwerk van een andere grote meester: architect Donato Bramante.

BRAMANTE IN ROME

Bramante (1444-1515) had al een carrière achter de rug als hofarchitect en schilder in Milaan, toen zijn opdrachtgever (groothertog Ludovico Sforza) verdreven werd door de Fransen. Bramante trok naar Rome, waar hij meer kans op werkgelegenheid had. Paus Julius II (della Rovere) bezorgde hem inderdaad verschillende opdrachten, waardoor hij zich al snel kon meten met die andere beroemde architect (en schilder): Michelangelo.

Het was het jaar 1500 toen Bramante van een zekere kardinaal Oliviero Carafa de opdracht kreeg om bij de Chiesa di Santa Maria della Pace een kloostergang te ontwerpen. Bramante maakte er een prachtig gebouw van, dat een rust en elegantie uitstraalt die ook de bezoeker van nu niet kan ontgaan. Het werd een typisch voorbeeld van renaissancearchitectuur, met een rechthoekige plattegrond, en een opbouw in twee verdiepingen met elk hun eigen stijl.

Bekijk het Chiostro del Bramante met Google Streetview.

Toegang naar de Sibillen via de loggia

KOFFIE IN HET CHIOSTRO

Tegenwoordig kun je bij Bramante op de koffie gaan. Caffettaria Dart is gevestigd in de loggia op de tweede verdieping, waar je plaats kunt nemen op de ‘stoeltjes’ die onderdeel zijn van Bramante’s architectonische ontwerp en die eens in gebruik waren van de monniken. Om er te komen loop je voorbij de kassa naar binnen. Wil je toegang tot de rest van het Chiostro, een cultureel centrum waar vaak prachtige tentoonstellingen worden georganiseerd, dan zul je een kaartje moeten aanschaffen.

BEZOEKEN
Chiostro del Bramante
Arco della Pace 5
www.chiostrodelbramante.it

Rome-tip: Fellini’s filmparadijs

Het filmfestival in Rotterdam is in volle gang – met vandaag onder andere de langverwachte première van Bertolucci’s Io e Te (naar het boek van Paolo Giordano). Om in filmsferen te blijven wandelen we over de sets en langs de studio’s van Cinecittà – de filmstudio’s van Rome.

Fellini, Coppola en Scorsese gingen je voor: hier werden films als Ben Hur, The Godfather III, La vita è bella en Gangs of New York opgenomen. Maar ook het oude Rome is nagebouwd op een van de sets; daar werd bijvoorbeeld BBC’s hitserie Rome gemaakt.

De set van Martin Scorsese’s Gangs of New York

Deel 2 van de set van Gangs of New York

Het oude Rome nagebouwd, voor o.a. BBC’s Rome

Deel 2 van de set van BBC’s Rome

‘Middeleeuws’ Italië, set gebruikt voor o.a. de balkonscène van Romeo en Juliet

Fellini’s filmparadijs: in ‘zijn’ Studio Cinque maakte Fellini bijna al zijn films

Decorstukken van weleer, met o.a. delen van de Ara Pacis

CINECITTA BEZOEKEN?

De filmstudio’s van Rome liggen ongeveer 9 kilometer ten zuiden van het centrum. Je kunt er gemakkelijk komen met metrolijn A, of per taxi. Kijk voor meer informatie op de website van Cinecittà!

Bezoek het Rome van Augustus

De Romeinse keizer Augustus (27 v.Chr. – 14 n.Chr.) liet, ter ere en herinnering aan al het goeds dat hij Rome en de Romeinen had gebracht, een monument voor zichzelf oprichten: de Ara Pacis Augustae (het Vredesaltaar van Augustus). Het monument barstte van de symboliek, in de vorm van gebeeldhouwde reliëfs die de loftrompet afstaken over de weldaden van de keizer en zijn familie.

Dit monument huist tegenwoordig in een modern museum aan de Tiber, door de Romeinen ook wel minachtend ‘het benzinestation’ genoemd, vlak bij Piazza del Popolo. Wie zich op dit moment echter niet vlak bij Piazza del Popolo bevindt, kan ook vanuit de luie stoel de Ara Pacis ontdekken.

Via een online portal kun je nu virtueel rondwandelen door het museum, en de reliëfs en sculpturen, die het verhaal vertellen van Augustus’ Rome, van wel heel dichtbij bekijken.

Geschiedenis van de Ara Pacis
Nadat hij op het slagveld overwinningen had behaald in Gallië en in Spanje, keerde keizer Augustus terug naar Rome. Met die laatste gewonnen slagen had hij de rust in het hele rijk weten te herstellen, wat zijn populariteit bij rijk en arm vergrootte. Daarom was het een slimme zet de door hem gebrachte vrede (‘pax romana’) zoveel mogelijk te gebruiken in zijn propaganda.

Detail van de Ara Pacis: het zogenaamde ‘Tellus-reliëf’

Ter ere van de pax romana liet Augustus de Ara Pacis (letterlijk: altaar van de vrede) bouwen. Het altaar, ingewijd in het jaar 9 voor Christus, zou een meesterwerk van Romeinse sculptuur worden, maar bovenal een lofzang op de vrede en welvaart die de Augustus Rome had gebracht. Deze boodschap werd verhuld in prachtige symbolische en mythologische reliëfs die alle zijden van het altaar sierden.

Augustus liet de Ara Pacis uitgerekend op het Campo Marzio (Marsveld) plaatsen: een onbewoonde vlakte buiten het centrum in een bocht van de Tiber die voornamelijk voor militaire trainingen gebruikt werd. Een duidelijke boodschap van de vredestichter.

De Ara Pacis stond overigens niet op zichzelf. Het maakte deel uit van een groter bouwproject dat Augustus realiseerde op het zuidelijk deel van het Marsveld (waar hij ook al zijn eigen mausoleum had laten neerzetten). Augustus gaf opdracht tot de bouw van een zogenaamd ‘Horologium’ of ‘Solarium’: een soort reusachtige klok in de vorm van een lange hoge obelisk. De tijdmeting gebeurde aan de hand van de schaduw van die pilaar, die als de wijzer van een klok over het veld viel. Het vredesaltaar stond binnen de onzichtbare cirkel die deze schaduw volgde, en juist op het middaguur van de 23e september, geboortedag van keizer Augustus, wees de schaduw precies naar het centrum van de Ara Pacis.

Museo dell’Ara Pacis
Lungotevere in Augusta, Rome