Pantheon

15 geheimen van het Pantheon

Hoewel Rome vol staat met monumenten uit de oudheid, is er geen zo goed bewaard gebleven als het Pantheon. Voor mij is een bezoek aan Rome, hoe vaak ik er ook kom en hoe lang of kort ik ook blijf, niet compleet zonder even over Piazza della Rotondo te wandelen, in de schaduw van de gigantische zuilen van het Pantheon. Daarom vandaag een klein eerbetoon aan het Pantheon; de leukste wetenswaardigheden over een van de mooiste plekjes in Rome.

#1. Het Pantheon is in de oudheid gebouwd als tempel. Wel eentje die anders was dan andere tempels in de stad: hij was niet gewijd aan een specifieke god maar aan alle goden (pan betekent ‘alles’, theos betekent ‘god’). Het ontwerp was al even ongewoon: een klassiek (rechthoekig) voorportaal staat voor een rond bouwwerk.

#2. Op de inscriptie boven de ingang lees je de beroemde inscriptie M.AGRIPPA.L.F.COS.TERTIUM.FECIT. Oftewel: Marcus Agrippa, zoon van Lucius, heeft dit gebouwd nadat hij drie keer consul is geweest. Er hadden op de plek waar nu het Pantheon staat inderdaad eerder andere bouwwerken gestaan, waarvan Agrippa het allereerste had laten bouwen.

#3. Het Pantheon zelf werd echter gebouwd in opdracht van keizer Hadrianus (117-138 n.Chr.) en niet door Marcus Agrippa (63-12 v.Chr.). Omdat de stenen die gebruikt zijn bij de bouw zijn voorzien van een eigendomsstempel, is het Pantheon met veel zekerheid gedateerd rond 125 n.Chr.

#4. De inscriptie op de architraaf was eerder een eerbetoon was aan Agrippa. Het was typisch iets voor Hadrianus, liefhebber van oude, klassieke tijden, om Marcus Agrippa die eer te gunnen.

#5. Het Pantheon zou niet heel lang de tempelfunctie vervullen. In de zevende eeuw werd het gebouw omgedoopt tot een kerk (Santa Maria ad Martyres) – precies de reden waarom het zo goed bewaard is gebleven.

#6. Het Fronton, nu niets anders dan kale stenen met gaten er in, was ooit versierd met sculpturen. De gaten waren er om ze te bevestigen.

#7. Het voorportaal van het Pantheon wordt ondersteund door maar liefst zestien zuilen van massief steen.

#8. Wanneer je naar binnen wandelt, lijkt het alsof de koepel van het Pantheon wordt gedragen door de zuilen die je ziet, maar de draagconstructie zit in feite in de muren zelf: daarin zitten boogconstructies verstopt die het dak dragen.

#9. De hoogte van het Pantheon is precies gelijk aan de diameter van de koepel (bijna 45 meter).

#10. De koepel is gemaakt van verschillende steensoorten: de zwaardere steensoort travertijn werd gebruikt voor het onderste deel, maar in de hogere delen is juist gebouwd met lichtere tufsteen. Zo blijft de enorme koepel ‘draagbaar’.

#11. Ook de uitsparingen in de grote stenen blokken waaruit de koepel bestaat, zijn een truc om de zware last wat te verlichten, net als het grote gat in het dak (de oculus, met een doorsnede van 8 meter).

#12. Door de oculus valt niet alleen licht maar ook regen naar binnen. Via kleine gaatjes in de vloer komt het regenwater al sinds de oudheid in een afvoersysteem terecht.

#13. In de dikke muren van het Pantheon zitten niet alleen bogen maar ook trappen verborgen, via welke je het dak kunt beklimmen. Tijdens de jaarlijkse pinkstermis in het Pantheon beklimt de Romeinse brandweer dat dak, om rode rozenblaadjes door de oculus naar binnen gooien (ter herinnering aan het neerdalen van de heilige geest over de apostelen).

#14. In het Pantheon liggen een aantal grote namen uit de Italiaanse geschiedenis begraven, waaronder renaissancekunstenaar Rafaël en koning Vittorio Emanuele II.

#15. Het Pantheon is een invloedrijk bouwwerk: over de hele wereld heeft men het monument geprobeerd na te bouwen en te eren (bijvoorbeeld het Panthéon in Parijs en het Jefferson Memorial in Washington D.C.)

Het Rome van Lord Byron

 

‘What are our woes and sufferance? Come and see
The cypress, hear the owl, and plod your way
O’er steps of broken thrones and temples, Ye!’

Schrijver en dichter George Gordon Byron (1788-1824), beter bekend als Lord Byron, trok na zijn studie de wijde wereld in, waarmee in die tijd vooral de wereld van de grote beschavingen uit het Europese verleden werd bedoeld. Hij zag in Athene hoe Lord Elgin de grote tempel op de Akropolis stripte, reisde door het voormalige Byzantijnse rijk en kwam uiteindelijk, natuurlijk, ook aan in Rome.

De indrukken die hij tijdens deze reis opdeed legde hij vast in Childe Harold’s Pilgrimage. Omdat Lord Byron vandaag zijn 225ste verjaardag zou vieren, gaan we vandaag met hem op stap. Aan de hand van enkele korte dichtregels uit het Canto IV – het deel van Childe Harold’s Pilgrimage dat aan Rome is gewijd – wandelen we samen met Lord Byron Rome binnen, en bekijken het Pantheon en het Colosseum.

Foto: Wikimedia

Aankomst in Rome

Oh Rome! my country! city of the soul!
The orphans of the heart must turn to thee,
Lone mother of dead empires! and control
In their shut breasts their petty misery.
What are our woes and sufferance? Come and see
The cypress, hear the owl, and plod your way
O’er steps of broken thrones and temples, Ye!
Whose agonies are evils of day
A world is at our feet as fragile as our clay.
(LXXVIII)

Foto: Wikimedia

Het Pantheon, tempel van alle goden
Simple, erect, severe, austere, sublime
Shrine of all saints and temple of all gods,
From Jove to Jesus – spared and blest by time;
Looking tranquillity, while falls or nods
Arch, empire, each thing round thee, and man plods
His way through thorns to ashes – glorious dome!
Shalt thou not last? Time’s scythe and tyrants’ rods
Shiver upon thee – sanctuary and home
Of art and piety – Pantheon! – pride of Rome!
(CXLVI)

Foto: Wikimedia

‘This magic circle’: het Colosseum
But when the rising moon begins to climb
Its topmost arch, and gently pauses there;
When the stars twinkle through the loops of time,
And the low night-breeze waves along the air
The garland-forest, which the gray walls wear,
Like laurels on the bald first Cæsar’s head;
When the light shines serene but doth not glare,
Then in this magic circle raise the dead:
Heroes have trod this spot – ’tis on their dust ye tread.
(CXLIV)

‘While stands the Coliseum, Rome shall stand;
‘When falls the Coliseum, Rome shall fall;
‘And when Rome falls – the World.’ From our own land
Thus spake the pilgrims o’er this mighty wall
In Saxon times, which we are wont to call
Ancient; and these three mortal things are still
On their foundations, and unalter’d all;
Rome and her Ruin past Redemption’s skill,
The World, the same wide den – of thieves, or what ye will.
(CXLV)

> Meer lezen over wat Lord Byron in Rome allemaal zag? Bekijk dan de website van Rome Artlover!

Rome by night

Rome is overdag al een openluchtmuseum, maar ‘s avonds, wanneer de zon onder is, dompelt de stad zich onder in een mysterieuze sfeer die niet met woorden te omschrijven valt. Het is mij eveneens nooit gelukt om die sfeer op foto vast te leggen, maar anderen wel. Gelukkig delen zij hun prachtige foto’s met de rest van de wereld. Ben je binnenkort in Rome? Vergeet dan niet een Rome-by-night-wandeling te maken, zodat je dit niet mist…

De koepel van de Sint Pieter, © Kardosbalint

Het Pantheon, © Robie06

Het Colosseum, © Isriya

De Zuil van Trajanus, © David Theu

Piazza della Rotonda, © Aidan McMichael

De Tiber, © Sitron

De Engelenburcht, © Sitron

Het Forum Romanum, © JRM Tomburg

100 hoogtepunten in Rome: Via Appia – Passetto di Borgo

21. De Romeinse graven aan de Via Appia Antica | Neem op een mooie lentedag de fiets of de benenwagen over de Via Appia en wandel langs de talloze Romeinse grafstenen die je uitgeleide uit de stad doen.

22. Onder de Sint Pieter | Het Vaticaan is nu een kleine staat, maar was ooit niets meer dan de naam van een heidense grafheuvel net buiten de stadsmuren van Rome. Die grafheuvel ligt nog steeds verscholen onder de fundamenten van de Sint Pieter, en is op afspraak te bezoeken.

23. De Ponte Milvio | Het meest romantische plekje in Rome volgens de Italianen? De Ponte Milvio. Talloze stelletjes bezegelden hun eeuwige liefde op deze brug door er een slotje aan te hangen.

Ponte Milivo, foto © Kiki99

24. Palazzo Valentini | Een van de meest geavanceerde multimediale ervaringen in de Eeuwige Stad: een bezoek aan de Romeinse huizen die onder het huidige Palazzo Valentini liggen.

25. Het dak van het Vittoriano | Het monument voor Victor Emanuel II is niet heel mooi om tegenaan te kijken; daarom kun je er maar beter op klimmen! Het Vittoriano biedt een geweldig uitzicht over de stad.

26. Het Chiostro di Bramante | Bramante’s klooster bij de Santa Maria della Pace, een van de meest charmante plekjes in Rome.

27. Bramante’s tempeltje | Een klein, rond kerkje, gebouwd door Bramante, dat je hart steelt bij de eerste oogopslag.

Bramante’s tempeltje

28. Caravaggio kijken in de San Luigi dei Francesi | Caravaggio’s bewonderen zonder een kaartje te kopen? Het kan in Rome. In de San Luigi dei Francesi bijvoorbeeld, kun je zijn werk in situ bewonderen.

29. Rozenregen in het Pantheon | Het Pantheon is het hele jaar door bijzonder, maar met Pinksteren wordt het nog specialer. De Romeinse brandweer laat een lading rode rozenblaadjes los door de oculus, waardoor een spectaculaire rozenregen zich door de ronde ruimte verspreidt.

30. Ara Pacis Augustea | Augustus liet als geen ander zijn sporen na in Rome, de stad en het rijk. Hoe precies? Dat vertelt hij zelf, in woord en in ‘beeld’, bij de Ara Pacis.

31. Pasquino | Het meest welbespraakte en veelbesproken beeld in Rome is Pasquino: een gehavende sculptuur achter Palazzo Braschi. Romeinen plakken er al eeuwenlang maatschappelijk en politiek getinte, scherp geformuleerde teksten op.

32. De fonteinen van Piazza Navona | Het is er druk en toeristisch, maar dat neemt niet weg dat Piazza Navona niet overgeslagen kan worden. Wandel van fontein naar fontein en laat de indrukwekkende geschiedenis van deze plek tot je doordringen!

33. Palazzo Braschi | In het elegante palazzo van Luigi Braschi Onesto (1717 – 1799) huist nu een mooie kunstcollectie.

34. Piazza del Popolo | Het Plein van het Volk is architectonisch zo perfect in harmonie, dat je er uren zou kunnen doorbrengen met simpelweg om je heen kijken…

35. Via Margutta | Geen kunst- of cultuurschatten hier, maar simpelweg een van de meest charmante straatjes in Rome, vol ateliers en kleine boetiekjes!

36. Een rondje Colosseum | Het is natuurlijk ondenkbaar dat het Colosseum ontbreekt op deze lijst… Een geweldige manier om de beroemde arena te ontdekken is door middel van een rondleiding die je zelfs meeneemt onder de grond!

37. Het uitzicht vanaf de koepel van de Sint Pieter | De top van de Sint Pieter bereiken betekent een behoorlijke klim, die bovendien niet is weggelegd voor wie wat claustrofobisch is aangelegd. Het uitzicht, het beroemdste van Rome, maakt wel dat je alle leed al snel vergeet.

Het meest beroemde uitzicht op Rome, vanaf de Sint Pieter

38. Campidoglio | Michelangelo heeft het plein op de Capitolijnse heuvel ontworpen, en dat zie je meteen.

39. Sixtijnse Kapel | Misschien wel de meest drukke ‘attractie’ in heel Rome is de Sixtijnse Kapel. En dat is jammer, want het geduw en getrek tussen de toeristen leidt de aandacht af van wat dit in essentie toch nog altijd is: een van de meest indrukwekkende schilderingen aller tijden.

40. Il Passetto di Borgo | Laat je blik van de Sint Pieter gaan naar de Engelenburcht, en als het goed is valt je een stenen gang op, een soort overdekte brug. Beide gebouwen hebben altijd met elkaar in contact gestaan, omdat de burcht een toevluchtsoord was voor pausen in nood. Il passetto was de ontsnappingsroute.

Morgen volgt deel drie van de top 100!

5 minuten vliegen over het oude Rome

Onder de titel ‘Zo heb je het Colosseum nog niet eerder gezien’ schreef ik al eerder een stukje over Rome Reborn, een initiatief van de universiteit van Virginia met als doel het creëren van driedimensionale modellen die ons een inkijkje geven in de urbane ontwikkeling van het oude Rome. Dit stukje zou ik dezelfde titel kunnen geven, ware het niet dat je zoveel meer uit het Rome van ca. 320 na Christus dan alleen het Colosseum de revue ziet passeren, op een manier die je nog niet eerder zag.

Heb je een paar minuten over? Wat dacht je ervan om even, 5 minuten lang, zo’n tweeduizend jaar terug in de tijd te wanen? Om vanaf een soort vliegend tapijt over het Rome van toen te vliegen, van het Circus Maximus via de drukke straatjes en steegjes naar het Pantheon? Waarom zou je? Dat zal ik nog even toelichten.

Ontelbare keren heb ik van mensen die naar Rome gingen gehoord dat ze het Forum Romanum heus wel ‘indrukwekkend’ vonden, maar dat ze zich zo moeilijk konden voorstellen hoe het geweest moet zijn in de hoogtijdagen van het oude Rome (waarmee ze eigenlijk zeggen dat ze de chaotisch verspreide stenen en ruïnes toch niet zo heel erg indrukwekkend vonden). Wie zich hierin herkent (wie dat niet doet eigenlijk ook) moet de 5 minuten durende vlucht door Rome AD 320 zeker even nemen door onderstaand filmpje te bekijken. En de vlucht uitzitten, want pas na rond de 4:25 bereik je het Forum Romanum!

Rome-tip #2: 5 dingen die je niet moet doen

Vaak wordt me gevraagd of ik tips heb voor mensen die naar Rome gaan. Gelukkig heb ik inmiddels namens De Smaak van Italië de reisgids De smaak van Rome mogen maken, waarin de beste restaurants, koffiebarretjes en ijssalons worden prijsgegeven. In dat boekje staat alleen maar een handjevol bezienswaardigheden beschreven. Voor ongewone tips om je bezoek aan Rome zo bijzonder mogelijk te maken, kun je voortaan terecht op Orpheus kijkt om.

Vandaag een tip die je heel wat kostbare tijd kan besparen (ik spreek in alle vijf de gevallen uit ervaring): een lijstje met vijf dingen die je vooral niet moet doen tijdens een stedentripje Rome. En natuurlijk vijf leuke alternatieven.

1. In 2 dagen alle bezienswaardigheden willen zien

De gouden tip voor Rome is boven alles: probeer niet alles te zien in de paar dagen dat je er bent. Denk niet: ik wil in elk geval de hoogtepunten hebben gezien, want er zijn eindeloos veel hoogtepunten, die je na je tiende bezoek aan Rome nog niet allemaal hebt kunnen zien. Accepteer dat nog voordat je in het vliegtuig stapt en je zult gegarandeerd met een bevredigender gevoel terugkomen dan wanneer je haastig hebt geprobeerd zo veel mogelijk monumenten en meesterwerken af te gaan. Pick your battles, zou ik bijna willen zeggen, als het niet zo negatief zou klinken. Hoe dan ook; maak van te voren een niet te ambitieus lijstje, dat realistisch is in verhouding met de tijd die je hebt. Zo zorg je er ook voor dat je van datgene dat je wel bezoekt, optimaal kunt genieten. Bovendien hoeft je lijstje niet enkel te bestaan uit bezienswaardigheden; er zijn ook typisch Romeinse ervaringen die de moeite waard zijn. Dingen die ik tijdens een allereerste (kort) bezoek aan Rome op mijn lijstje zou zetten (ja, de Spaanse Trappen ontbreken):

Het Colosseum en het Forum Romanum bezoeken | Koffie drinken bij Sant’Eustachio | Afdalen in de Basilica di San Clemente | Een ijsje eten bij Giolitti | Het Pantheon van buiten en van binnen bewonderen | De koepel van de Sint Pieter beklimmen | Een muntje gooien in de Trevifontein | Naar de markt op Campo de’ Fiori | Slenteren over Piazza Navona | Uit eten gaan in de wijk Trastevere

2. Alles te voet willen doen

Het Romeinse Openbaar Vervoer heeft dezelfde reputatie als het land Italië als geheel: chaotisch en onbetrouwbaar. Maar hoe leuk het ook is om de stad goed te leren kennen; als je alles te voet doet, ben je na twee dagen zo goed als uitgeput. Bovendien: er gaan 2 metrolijnen door de stad (Linea A en Linea B) die uitstekend functioneren en die je desgewenst van de Spaanse Trappen naar het Colosseum brengen. Ze brengen je alleen lang niet overal waar je moet zijn. Schroom daarom niet om voor wat langere afstanden ook een keer de bus te pakken. In tegenstelling tot de metro komt de bus wel overal en bovendien rijden ze veel en regelmatig. Er zijn in Rome verschillende stadsplattegronden verkrijgbaar waarop je ook het metro- en busnetwerk kunt vinden. Natuurlijk heeft lopen zijn charme, maar door af en toe bij een wat langere afstand voor het OV te kiezen voorkom je een totale uitputtingsslag die je in de verleiding brengt om steeds op het eerste beste toeristenterras neer te strijken om uit te puffen en veel te veel te betalen voor een ijsthee of een cappuccino.

3. Eten óp Piazza Navona

In het verlengde van wat hierboven staat: loop ’s avonds rond etenstijd zeker even naar Piazza Navona en geniet van de levendigheid en de gezellige sfeer, maar schuif niet op Piazza Navona zelf aan een tafeltje aan. Zeker omdat er vlak achter het plein een heel leuke buurt ligt vol restaurantjes die veel meer de moeite waard zijn, zoals het authentieke maar eigentijdse Fico of huiskamerrestaurant Il desiderio preso per la coda.

4. Alleen maar boven de grond blijven

Rome is één groot openluchtmuseum, dat is zeker waar. Maar er is nog een hele wereld op zich die zich buiten, of liever gezegd onder dat museum bevindt: het ondergrondse Rome. Zo kun je in de Basilica di San Clemente, een kerkje in de schaduw van het Colosseum, afdalen in de geschiedenis, naar een Romeinse tempel van Mithras. Onder Piazza Navona liggen de resten van een Romeins wagenrenstadion, onder de Sint Pieter die van een complete begraafplaats en zo kan ik nog wel even doorgaan. Je kunt niet altijd overal in maar het loont de moeite van te voren even op de website van Roma sotterranea te kijken wat de mogelijkheden zijn.

5. De Tiber volgen

Het kan je gebeuren dat je, wanneer je van het noorden naar het zuiden van het centrum van Rome wilt lopen (of juist andersom), denkt dat het handig is om de Tiber te volgen; zolang je langs de rivier loopt ga je immers de goede kant op. Als je voor het eerst in Rome bent is het daarom goed om te weten dat daar waar de Tiber het centrum van Rome doorsnijdt, de rivier een paar flinke bochten maakt. Een wandelroute nemen die langs de Tiber loopt betekent dus bijna altijd een (flinke) omweg…

Herkenbaar?

Pantheon, Rome

Kun je opnieuw naar een beeld kijken dat je al zo vaak hebt gezien dat het in je geheugen staat gegrift, zodat het lijkt alsof je het voor het eerst ziet? Vandaag opent in het museum van de Ara Pacis in Rome een fototentoonstelling die precies dat voor ogen heeft.

In 50 prachtige zwart-witfoto’s wil Pino Musi nieuw leven blazen in de vorm van antieke en vroegchristelijke Italiaanse architectuur. Hij koos juist die plekken en monumenten, die tot het collectieve geheugen van Italianen in het bijzonder en Europeanen in het algemeen behoren. Het stereotype ontwijkend en spelend met licht en materie, wil Musi met zijn beelden een nieuw idee van schoonheid aan het cultureel erfgoed verbinden. Dit levert niet alleen prachtige fotografie op; door het constante spel tussen herkenbaarheid en vervreemding dwingt Musi je ook na te denken over hoe je naar dingen kijkt.

De expositie wordt georganiseerd door uitgeverij FMR Marilena Ferrari, ter ere van de pas verschenen fotoboeken Italia. Bellezza eterna (‘Italië. Eeuwige schoonheid’) en Italia. Bellezza e Fede (‘Italië. Schoonheid en geloof’) en is te bezoeken tot en met 26 februari.

Doorkijkje naar het Forum Romanum, Rome

Santa Maria in Cosmedin, Rome

Colosseum, Rome

Photos: Pino Musi | all rights reserved 

Pino Musi – Rivelazioni della forma. L’Italia delle origini | 11/02 – 26/02

Museo dell’Ara Pacis, Rome

Hoe het Pantheon de wereld veroverde | beeldblog

Het Pantheon in Rome is keizer Hadrianus’ (117-138 na Christus) eerbetoon aan het Rome van keizer Augustus (29 voor Christus -14 na Christus). Hadrianus verwees op subtiele wijze naar die ‘gouden’ periode door de inscriptie M.AGRIPPA.L.F.COS.TERTIUM.FECIT prominent op het gebouw laten plaatsen: Marcus Agrippa, zoon van Lucius, heeft dit gebouwd tijdens zijn derde consulaat. Marcus Agrippa leefde zeker anderhalve eeuw voor Hadrianus en was vertrouweling van de toenmalige keizer, Augustus.

Het Pantheon is geweldig goed bewaard gebleven (onder andere omdat de voormalige tempel in gebruik is genomen als kerk, de Santa Maria ad Martyres) en heeft op zijn beurt, als symbool van Rome, de rest van de wereld geïnspireerd. Van Parijs tot aan Virginia is het Pantheon door de eeuwen heen keer op keer nagebouwd of inspiratiebron geweest voor een vergelijkbaar bouwwerk. Dat zal zelfs de stoutste dromen van Hadrianus hebben overtroffen.

Villa Almerico Capra (‘La Rotonda’)

Vicenza, 1566

Architect: Andrea Palladio

Panthéon

Parijs, 1789

Architect: Jacques-Germain Soufflot

University of Virginia

Charlottesville (Virginia), 1819

Architect: Thomas Jefferson

Jefferson Memorial

Washington D.C., 1943

Architect: John Russell Pope