Orpheus Kijkt Om
Marcus Aurelius
De vier goede keizers van Rome
V.l.n.r.: Trajanus (98-117), Hadrianus (117-138), Antoninus Pius (138-161) en Marcus Aurelius (161-180)
Tijdens ondergrondse werkzaamheden aan de lang verwachtte metrolijn C in Rome stuitte men, in het hart van de stad, op bijzondere archeologische resten. De nieuwste archeologische ontdekking in het centrum van Rome is inmiddels beter in kaart gebracht, gedateerd (123 n.Chr.) en wordt nu al het ‘Athenaeum van Hadrianus’ genoemd.
Het bouwwerk zou een culturele ontmoetingsplek (met 900 zitplaatsen) zijn geweest waar de rijkere Romeinen konden genieten van poëtische en filosofische voordrachten. Keizer Hadrianus, onder wiens regering het ‘Athenaeum’ werd gebouwd, was dan ook een fervent liefhebber van de kunsten.
Of nu met zekerheid gesproken kan worden van de vondst van het Athenaeum van Hadrianus, valt vanuit een wetenschappelijk oogpunt nog te betwijfelen. Dat er een significante vondst is gedaan in het hart van het oude Rome lijkt echter wel duidelijk, net als het feit dat kunst en cultuur konden opbloeien tijdens de regering van (onder andere) keizer Hadrianus. Zijn tijd was er – in het geheel van de geschiedenis van het Romeinse rijk – namelijk een van relatieve rust, vrede en welvaart.
Op een steenworp afstand van de nieuwste archeologische ontdekking in Rome, in de Capitolijnse Musea, kun je nog tot begin februari veel meer te weten komen over dit ‘tijdperk van evenwicht’ – de periode tussen 98 en 180 n.Chr., toen achtereenvolgens de keizers Trajanus, Hadrianus, Antoninus Pius en Marcus Aurelius de scepter zwaaiden in het rijk. De ‘vier goede keizers’, worden ze ook wel genoemd.
De tentoonstelling L’Età dell’Equilibrio. Traiano, Adriano, Antonino Pio, Marco Aurelio neemt je mee naar precies deze evenwichtige periode, ingeklemd tussen lange tijdspannen waarin onrust, instabiliteit en soms regelrechte crises de overhand hadden.
L’età dell’equilibrio.Traiano, Adriano, Antonino Pio, Marco Aurelio is het derde deel in een reeks van vijf tentoonstellingen van de Capitolijnse Musea die in een periode van in totaal 13 jaar worden georganiseerd, waarin dieper wordt ingegaan op verschillende periodes in de geschiedenis van het oude Rome.
Tentoonstelling
L’età dell’equilibrio.Traiano, Adriano, Antonino Pio, Marco Aurelio
Capitolijnse Musea, Rome
t/m 5 februari
Heidense kerstgedachten
December is de maand van bezinning en warme kerstgevoelens. De verwoording van die contemplatie en gedachten vind je niet alleen in de bijbel, maar ook bij een groot aantal (Griekse en Romeinse) schrijvers en filosofen. Alvast ter inspiratie voor de goede voornemens voor 2013 vandaag een aantal mooie, ‘heidense’ kerstgedachten.
‘Blijf niet uit vrije wil beneden je mogelijkheden’
Marcus Aurelius schrijft steeds weer over goede eigenschappen, en over wat je niet moet doen om gelukkig, weloverwogen, gematigd en waardig door het leven te gaan. Een laatste advies dat hij ons meegeeft is om het beste uit onszelf te halen en ons te richten op onze mogelijkheden, in plaats van onze mogelijkheden. Hoe je dat moet doen? Houd je in de eerste plaats niet bezig met wat je niet kunt of waarvoor je geen lof krijgt:
‘Word je niet bewonderd om je scherpzinnigheid? Wel, het zij zo.’*
Een van de 344 geïllustreerde ‘Flowcharts’ over grote levensvragen van designer Stefan G. Bucher
Iedereen heeft talenten en goede eigenschappen. Geluk kan pas ontstaan wanneer je je daarop richt, in plaats van op iedere vorm van onvermogen:
‘(…) er zijn vele andere kwaliteiten, waarvan je kunt zeggen, ‘Die heb ik van nature meegekregen’. Ontwikkel dan die eigenschappen die geheel en al binnen uw bereik liggen, zoals oprechtheid, waardigheid, uithoudingsvermogen, soberheid;’
Richt je, met andere woorden, op wat je wel kunt beïnvloeden, in plaats van op dat wat buiten jouw invloedssfeer ligt. En dat allemaal zonder te klagen.
‘Voorts kun je leren niet over je lot te morren, met weinig tevreden te zijn, en welgezind, onafhankelijk, matig, weloverwogen en grootmoedig te zijn.’
Bevrijd je van bestaande ideeën
De focus leggen op jouw mogelijkheden is een vorm van eigen verantwoordelijkheid nemen, van het heft in eigen hand nemen en de leiding over je eigen leven naar je toe trekken. Geen excuses, geen gemopper, maar altijd het beste en het meeste uit jezelf halen. Waarom zou je vrijwillig beneden je mogelijkheden blijven?
‘Zie je niet hoeveel goede eigenschappen je reeds nu aan de dag zou kunnen leggen? Je kunt de verontschuldiging niet aanvoeren dat je daarvoor geen natuurlijke aanleg en geschiktheid zou hebben, toch blijf je uit vrije wil nog beneden je mogelijkheden. Is het soms nodig te mopperen, inhalig te zijn, te vleien? Is het soms nodig uw lichaam overal de schuld van te geven, behaagziek te zijn en te bluffen en in je geest zo hevig heen en weer te worden geslingerd omdat je meent van nature niet met goede eigenschappen te zijn begiftigd? De goden verhoeden het. Je had je al veel eerder van die ideeën kunnen bevrijden. Dan zou men je alleen maar een zekere traagheid en stroefheid van begrip kunnen verwijten, zo dit al vermeldenswaardig is. Zelfs hierin kun je verbetering brengen door geen aandacht aan de traagheid te schenken en haar niet te koesteren.’
* De vertaalde fragmenten zijn afkomstig uit:
Overpeinzingen, Marcus Aurelius Antoninus
Vert. uit het Grieks door de Stichting School voor Filosofie
Amsterdam, De Driehoek
ISBN 9060302249
Filosofie in de praktijk
‘Houd voortdurend in gedachten hoeveel geneesheren, die hun wenkbrauwen plachten te fronsen over hun patiënten, nu dood zijn; en ook hoeveel astrologen, die met veel vertoon de dood van anderen hebben voorspeld; en hoeveel filosofen, die eindeloze betogen hielden over dood en onsterfelijkheid; en hoeveel legeraanvoerders, die zelf velen van het leven beroofden; hoeveel tirannen, die met ongehoorde bruutheid beschikten over dood en leven van anderen alsof zij zelf onsterfelijk waren.’*
Reliëf met een offerende Marcus Aurelius, Capitolijnse Musea, Rome
Marcus Aurelius heeft het in zijn Overpeinzingen veel en uitgebreid over de dood. Hij vraagt je steeds weer om stil te staan bij de vluchtigheid van het leven en de altijd aanwezige dood:
‘Herinner je (…) een voor een alle mensen die je gekend hebt: de een begraaft de ander, om daarna zelf op zijn sterfbed te liggen en door een derde begraven te worden. Dit alles binnen korte tijd. Kortom, besef immer hoe kortstondig en nietig het menselijk bestaan is;’
Hoe kom je dan menselijkerwijs nog aangenaam dat nietige bestaan door? Daar is Marcus Aurelius kort en duidelijk over:
‘Wees als een rots in de branding, waarop de golven steeds te pletter slaan. Daar staat hij, rondom hem komen de woelige wateren tot bedaren.’
Is dit misschien nog wat vaag? Dan heeft de keizer/filosoof ook nog een aantal hele concrete tips voor je, toepasbaar in het dagelijks leven.
3 filosofische tips voor het dagelijks leven
1. ‘Wanneer er iets is dat je zou kunnen kwetsen, denk er dan aan gebruik te maken van deze regel, ‘Dit is geen ongeluk, het is veeleer een geluk dit op passende wijze te mogen dragen.’
2. ‘Een heel gewoon, maar doeltreffend hulpmiddel om te leren de dood niet te vrezen, heb je wanneer je je de mensen voor de geest haalt die zich hardnekkig aan het leven vastklampten. Waren zij er soms beter aan toe dan anderen die een vroege dood stierven? Het lijdt geen twijfel dat ook zij uiteindelijk ergens begraven liggen.’
3. ‘Neem altijd de kortste weg; de kortste weg is de natuurlijke, waarbij je in woord en daad de hoogste graad van volmaaktheid bereikt.’
* De vertaalde fragmenten zijn afkomstig uit:
Overpeinzingen, Marcus Aurelius Antoninus
Vert. uit het Grieks door de Stichting School voor Filosofie
Amsterdam, De Driehoek
ISBN 9060302249
5 goede eigenschappen volgens Marcus Aurelius
Deze week lezen we in de Overpeinzingen, het ‘dagboek’ dat de Romeinse keizer/filosoof Marcus Aurelius in zijn vrije uurtjes tijdens veldtochten bijhield. Vandaag: 5 goede eigenschappen waarover een (politiek) leider volgens Marcus Aurelius zou moeten beschikken.
Een schoon geweten
‘Wij moeten er een gewoonte van maken, ons slechts met zulke gedachten bezig te houden dat wij direct openhartig kunnen antwoorden, ‘Over dit of dat’ wanneer iemand ons bij verassing vraagt, ‘Waar denkt ge over?’, zodat uit uw antwoord direct zou blijken dat al uw gedachten eenvoudig en mild zijn, en passend bij iemand met gemeenschapsgevoel, en dat ge u niet bekommert om pleziertjes of fantasieën over genietingen in het algemeen, of om enigerlei wedijver of kwaadsprekerij en achterdocht, of iets anders dat u zou doen blozen wanneer bleek dat het in uw geest een plaats heeft.’*
Een weloverwogen geest
‘Het lijdt geen twijfel dat zo’n mens, die zijn eigen statuur als hoogste onder de levende wezens niet langer loochent, als een priester en dienaar der goden is, want ook hij gebruikt de kracht die in hemzelf aanwezig is, zodat hij niet beroerd wordt door genietingen, onkwetsbaar is voor alle pijn, vrij van zelfzucht en zonder boosheid.’
Een rechtvaardig oordeel
‘Hij is als een kampvechter die zich zelfs in de zwaarste strijd niet laat meeslepen door wat hij ondervindt. Tot in zijn diepste innerlijk is hij doordrongen van rechtvaardigheid. Met heel zijn wezen verwelkomt hij al wat hem ten deel valt en geschonken wordt. Hij vraagt zich nooit af wat een ander misschien zal zeggen, doen of denken, behalve wanneer iets van groot gewicht is of het algemeen belang dit van hem eist.’
Een gevoel van verantwoordelijkheid
‘Al zijn zorg is voor zijn eigen taak en hij is zich voortdurend bewust van zijn aandeel in het spinsel van het heelal. Hij zorgt ervoor dat hij zijn taak naar behoren vervult en hij vertrouwt erop dat zijn aandeel goed is. Immers, ieders leven wordt door zijn lot bepaald, maar tevens bepaalt elkeen zijn eigen lot.’
Standvastigheid
‘Hij weet dat de mening van de massa geen maatstaf is, maar wel het inzicht van hen die in overeenstemming met hun eigen natuur leven. Altijd weet hij wat van hen die niet zo leven de aard is en de manier waarop zij zich thuis en daarbuiten gedragen, zowel overdag als ’s nachts, en tevens weet hij niet met wie zij omgaan. Daarom hecht hij in het geheel geen waarde aan de lof van mensen die zelfs zichzelf niet kunnen waarderen.’
* De vertaalde fragmenten zijn afkomstig uit:
Overpeinzingen, Marcus Aurelius Antoninus
Vert. uit het Grieks door de Stichting School voor Filosofie
Amsterdam, De Driehoek
ISBN 9060302249
‘Vandaag zal ik allerlei mensen ontmoeten’
‘This is your world. Shape it or someone else will.’ Illustratie van Lisa Congdon.
Gisteren lazen we over het leven en de troonsbestijging van keizer/filosoof Marcus Aurelius. Volgens Bill Clinton kunnen zijn Overpeinzingen voor moderne politici dienen als een blauwdruk voor de manier waarop ze hun land regeren. Hijzelf zag het althans zo en las er tijdens zijn regering regelmatig in.
Hoe Marcus Aurelius filosofische gedachtegoed nog steeds van toepassing kan zijn op het politieke leven en de samenleving in het algemeen, zullen we hier verder onderzoeken. Vandaag: een les in uitgaan van eigen kracht.
Een voorbeeld
Politici zijn net mensen; ze zijn onderhevig aan negatieve gevoelens als jaloezie en irritatie, willen graag hun gelijk halen en zin doordrijven, delen klappen uit onder de gordel. Toch moeten juist zij niet vergeten dat ze in een bepaald opzicht modelmensen zijn. Als zij, los van de ideeën die ze erop nahouden en de politieke richting die ze graag op willen, een belichaming zouden zijn van innerlijke waardigheid en filosofische wijsheid, dan zou dat een zeer krachtig voorbeeld stellen voor de inwoners van het land dat ze besturen.
Wat daar in de eerste plaats voor nodig is, is dat iemand uitgaat van zijn eigen kracht, en er niet steeds op uit is om anderen onderuit te halen. Marcus Aurelius pleit ervoor jezelf hier elke dag even aan te herinneren:
‘Zeg tot uzelf bij het aanbreken van de dag: Vandaag zal ik allerlei mensen ontmoeten, de bemoeial, de ondankbare, de onmatige, de bedrieger, de afgunstige, de eenzelvige. Ze werden zo omdat zij goed niet van kwaad kunnen onderscheiden. Maar ik heb de natuur van Goed en Kwaad doorgrond en gezien dat het ene vol schoonheid is en het andere afschuwwekkend.’*
Marcus Aurelius lijkt te willen zeggen dat je te allen tijde eerder mededogen dan rechtvaardigheid voor ogen moet houden. Dat je niet primair reageert op mensen die liegen of afgunstig zijn, maar dat je als het ware doorziet waar die ‘gebreken’ een uiting van zijn. Dat je doorziet dat degene die tegenover je staat in zijn diepste wezen niet anders is dan jij:
‘Bovendien heb ik de natuur van de zondaar doorgrond en ontdekt dat wij verwant zijn, niet omdat wij van hetzelfde bloed of hetzelfde zaad zijn, maar omdat wij deel hebben aan de geest en de goddelijke vonk.’
Al wat zonder zin en doel is
Het punt dat Marcus Aurelius wil maken, is dat het dus geen zin heeft om elkaar tegen te werken, om je steeds bezig te houden met hoeveel je je aan elkaar ergert of hoe kwaad iemand je maakt. Het is veel beter, vruchtbaarder, om je eigen kracht te ontdekken en daar vanuit te gaan.
‘Ik kan door geen van hen gekwetst worden, want wat lelijk is, bindt mij niet. Ik kan niet boos worden op mijn naaste of hem haten, want wij zijn tot bestaan gekomen om samen te werken, zoals de voeten, de handen, de oogleden en de boven- en ondertanden. Daarom is het in strijd met de Natuur om elkaar tegen te werken, en dat doen wij door ons aan elkaar te ergeren en afkeer van elkaar te hebben.
Natuurlijk geldt dit niet alleen in de politiek, maar in het hele leven. Steeds uitgaan van jezelf in plaats van je te bekommeren om de gebreken van anderen is de enige weg voor Marcus Aurelius:
‘Verspil toch wat u nog rest van het leven niet aan gedachten over anderen, wanneer deze geen betrekking hebben op iets van algemeen belang. Hierdoor ontneemt ge uzelf immers de mogelijkheid tot ander werk. Gedachten zoals ‘Wat doet deze of gene, en waarom?’ ‘Wat zegt hij?’ ‘Waar denkt hij over?’ ‘Wat zet hij op touw?’ en al zulke overwegingen houden u ervan af uw eigen drijfveren nauwkeurig gade te slaan. Al wat in de keten van onze gedachten zonder zin en doel is, en nog veel meer alles wat bemoeiziek en boosaardig is, moeten wij uit de weg gaan.’
* De vertaalde fragmenten zijn afkomstig uit:
Overpeinzingen, Marcus Aurelius Antoninus
Vert. uit het Grieks door de Stichting School voor Filosofie
Amsterdam, De Driehoek
ISBN 9060302249
Politieke macht: what not to do
Bronzen ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius, Capitolijnse Musea, Rome
Waarom zitten er geen filosofen in de politiek? Je zou zeggen dat zij die zich bezighouden met grote vraagstukken omtrent het leven van de mensen, bij uitstek geschikt zijn om leiding en richting te geven aan hun samenlevingsvormen. Zelden is het echter in de geschiedenis voorgekomen dat filosofische wijsheid en wereldlijke macht in één persoon samenkwamen. Zelden, maar niet nooit. Marcus Aurelius – de Romeinse keizer die de meesten vooral zullen kennen uit de openingsscène van de film Gladiator – is een uitzondering. De filosofische gedachten die hij tijdens zijn veldtochten aan het papier toevertrouwde inspireren politieke leiders tot op de dag van vandaag. Bill Clinton, bijvoorbeeld, fervent liefhebber van filosofische boeken, stak zijn bewondering voor de keizer/filosoof niet onder stoelen of banken:
‘The thing about Marcus Aurelius is that he was deeply spiritual and he understood that life required balance. And what that meant is really important in the world we live in today. As an emperor he had absolute power and this book is in part about the things he wouldn’t do.’
Marcus Aurelius geeft dus, volgens Bill Clinton, voornamelijk lessen in gematigdheid, en in wat niet te doen wanneer je beschikt over politieke macht.
Leven & troonsbestijging
Marcus Aurelius werd in het jaar 121 geboren als Marcus Annius Verus, zoon van de Romeinse edelman Annius Verus. Zijn ouders stierven allebei jong en Marcus werd geadopteerd en opgevoed door zijn grootvader, die hem liet onderrichten door verschillende leraren in (onder andere) de stoïsche filosofie. Op zijn zeventiende stierf de toen heersende keizer Hadrianus, die werd opgevolgd door Aurelius Antoninus, wiens vrouw Faustina een tante van Marcus was. De nieuwe keizer had zelf geen zonen en adopteerde daarom de jonge Marcus als beoogd opvolger, die zijn naam daarna veranderde in Marcus Aurelius Antoninus. Van zijn zeventiende tot zijn veertigste levensjaar kon hij aan de zijlijn meekijken hoe zijn oom een land bestuurde, een bevolking regeerde. Het Romeinse rijk was in deze periode groot – het strekte zich uit van West-Europa tot aan Klein-Azië en Syrië in het oosten en Noord-Afrika in het zuiden.
Antoninus stierf in 161 en Marcus Aurelius besteeg de troon. Hij benoemde echter direct ook een medekeizer; Lucius Verus, zijn eveneens geadopteerde (stief)broer. Twee keizers, het was niet eerder vertoond in het Romeinse rijk en er werd met afkeur op gereageerd. Ongelukkigerwijs kreeg het rijk vrijwel meteen na de troonsbestijging te maken met allerlei bedreigingen: een pestepidemie, een vloedgolf, hongersnood, oorlog. Ondanks zijn vredelievende aard was Marcus Aurelius daarom gedwongen actief het commando over de Romeinse troepen te nemen en hen aan te voeren in verschillende veldtochten. Tijdens deze veldtochten besteedde hij de uren die hij alleen doorbracht aan de oevers van vreemde rivieren om te reflecteren op zijn leven, op het leven, om zijn gedachten op papier te zetten. Deze schrijfsels, die in eerste instantie niet bedoeld waren voor publicatie, zijn later teruggevonden en gepubliceerd onder de naam ‘overpeinzingen.’
Met die overpeinzingen van Marcus Aurelius zullen we ons deze week, hoogtijdagen voor de politieke machthebbers, bezighouden, opdat het zal bijdragen aan onze ‘verlichting’. Want, zo zegt Marcus Aurelius zelf:
‘Gij moet u goed realiseren tot welke wereld ge behoort en van welke kracht die de wereld bestiert, ge een uitstraling zijt. Besef toch ook dat uw tijd is afgemeten en wanneer ge deze niet gebruikt tot uw verlichting, hij verloren gaat en gij daarbij en uw kans niet weer keert.’
