Fik Meijer

Migratie en integratie: lessen uit Rome

Foto: Roman Scotland

‘Ik aarzel niet er recht voor uit te komen / dat ik vooral één mensengroep ontwijk / de lievelingen van het rijke Rome: / die Griekse droesem, waar die stad van ons verziekt van is – en veel meer buitenlanders!//’

‘Ach Romulus, uw eigen oer-Romeinen / lopen op feestsandalen rond en tooien / hun ingezalfde hals met Griekse kralen // En oosterlingen – Grieken, Macedonen / Klein-Aziaten, Archipelbewoners – / bezetten onze heuvels, Viminalis /en Esquilijn vooral’*

Aan het woord is Juvenalis, een groot Romeins satiredichter uit de 1ste/2de eeuw n.Chr. Zijn woorden zouden, iets gemoderniseerd, vandaag de dag nog kunnen worden uitgesproken door een inwoner van een willekeurige grote stad – een plek waar men onherroepelijk te maken krijgt met immigranten.

VREEMDELINGEN TOEN EN NU
Er zijn meer parallellen te trekken tussen het oude Rome en de wereld van vandaag, en dan specifiek met het gebied dat geografisch gezien (deels) overeenkomt met dat voormalige Romeinse rijk: de Europese Unie. Historicus en schrijver Fik Meijer vraagt zich – met dat in het achterhoofd – in zijn boek Lessen uit Rome. Vreemdelingen in het Romeinse rijk en in de Europese Unie, dat al even geleden geschreven is, af: zijn de oplossingen die de oude Romeinen bedachten voor de vreemdelingenpolitiek vandaag de dag nog toepasbaar?

Een mooie gedachte, want wie weet welke strategieën er bewaard zijn gebleven uit het oude Rome, die op de een of andere manier van pas kunnen komen? Meijer concentreert zich in het beantwoorden van die vraag op de onderwerpen migratie, integratie, segregatie en religieuze tolerantie.

IN VOGELVLUCHT
In zijn zoektocht naar toepasbare strategieën uit het oude Rome gaat Meijer in vogelvlucht door de geschiedenis van het rijk heen: vanaf de vroegste expansie van de republiek in de eerste eeuwen voor Christus en de enorme uitbreiding van het imperium in de keizertijd tot aan de periode waarin het Romeinse rijk een hoogtepunt bereikte – zowel in grootte als in het aantal politieke, maatschappelijke en militaire problemen waarmee men werd geconfronteerd.

Tot een echt helder antwoord op de vraag welke concrete lessen we nu kunnen leren uit Rome komt het uiteraard niet – daarvoor zijn de verschillen te groot en bovendien: het Romeinse rijk bleek uiteindelijk op veel fronten niet succesvol. De antwoorden – of liever: voorbeelden – uit het verleden die Fik Meijer vond, bieden echter wel inspiratie en perspectief op de toekomst. Een bepaalde mate van historisch besef, zo blijkt, kan nog wel eens van pas komen in het Europa van nu.

EUROPEA REI PUBLICAE
Gelukkig blijkt dat besef niet helemaal te ontbreken. Zo kwamen alle Europese regeringsleiders op 29 oktober 2004 in Rome bijeen, voor de ondertekening van de nieuwe grondwet van de Europese Unie. ‘Plaats van handeling,’ zo vertelt Meijer, ‘waren de Capitolijnse Musea, die op de plaats staan van de tempel waarin oppergod Jupiter de offers van de triomfatoren had aanvaard. In de beroemde zaal van de Horatii en de Curiatii ondertekenden de regeringsleiders de nieuwe grondwet. Vlaggen met de tekst Europae Rei Publicae Status (‘de stichting van een Europese staat’) op het grote plein van het Capitool lieten aan duidelijkheid niets te wensen over.’

We eindigen, gelukkig, met een positieve noot en een hart onder de riem voor het, laten we wel wezen, nog piepjonge Europa: ‘De Europese Unie is nog jong, heeft een grote economische potentie en bezit voldoende veerkracht om de confrontatie aan te gaan met de problemen die de komst van een (onvoorziene) migrantenstroom met zich meebrengt. Voor ‘Romeinse toestanden’ hoeven we, aldus Meijer, in Europa voorlopig niet bang te zijn.

VERDER LEZEN?
Lessen uit Rome verscheen als essaybundel ter gelegenheid van de Maand van de Geschiedenis in 2011, maar is via een aantal kanalen nog wel verkrijgbaar.

Lessen uit Rome, Fik Meijer (2011)
Uitgeverij Athenaeum-Polak & Van Gennep
ISBN 9789085710547 | € 10

* Juvenalis, Satiren (3,58-80), vertaling M. d’Hane-Scheltema

Gratis eBook Paulus van Fik Meijer

25 januari is de naamdag van Paulus. Ter ere daarvan biedt uitgeverij Athenaeum op 24 en 25 januari in de Lees dit boek-app een gratis eBook van het boek Paulus van Fik Meijer. Meer informatie vind je op de website van Athenaeum.

Paulus tot leven gewekt

Interieur Sint-Paulus Buiten de Muren, ets van Piranesi (1749)

We beginnen het jaar aan het begin van onze jaartelling – zo’n 2013 jaar geleden dus. We zijn in Rome, even ten zuiden van het centrum, buiten de verdedigingsmuren die de stad in de oudheid omsloten. Het is een bijzondere plek, omdat hier een bijzonder iemand begraven ligt. Nu staat er een indrukwekkend grote kerk. Fik Meijer vertelt:

‘Onder het hoofdaltaar van de pauselijke basiliek Sint-Paulus-Buiten-De-Muren in Rome bevindt zich een sarcofaag met daarin het gebeente van de apostel Paulus, en in de sacristie worden de ketenen bewaard waarmee hij was geboeid toen hij, niet ver van zijn definitieve rustplaats, werd onthoofd. Zo luidt althans de christelijke overlevering.’

Icoon van de heilige Paulus uit 1407

Het is die christelijke overlevering rondom de historische en religieuze persoon Paulus, die uit de doeken wordt gedaan in het nieuwe boek van schrijver en oud-historicus Fik Meijer: Paulus. Een leven tussen Jeruzalem en Rome. Waarom over Paulus? In de eerste plaats: ‘Die man reisde meer dan vijfentwintig jaar door de mediterrane wereld van de eerste eeuw.’ En dat wil wat zeggen.

Paulus. Een leven tussen Jeruzalem en Rome vertelt ‘het verhaal van een jood uit Tarsus die eerst een vervolger van de christenen was, maar na zijn bekering uitgroeide tot de fanatiekste verbreider van hun geloof. Vele jaren droeg hij zijn boodschap uit in Syrië, Turkije en Griekenland. Uiteindelijk bereikte hij ook Rome, waar hij in 67 of 68 tijdens de regering van keizer Nero zou zijn gedood.’

De bronnen die ons te beschikking staan om dat verhaal – een ‘avonturenroman’ – te reconstrueren zijn schaars. Het zijn er om precies te zijn twee: de Handelingen van de apostelen en de brieven van Paulus, beiden te vinden in het Nieuwe Testament. Aan de hand van die geschriften volgt Fik Meijer Paulus op zijn reizen van Jeruzalem tot in Rome, ‘waar het Nieuwe Testament abrupt over zijn lot zwijgt.’

De zendingsreizen van Paulus (drie over land, een over zee) nemen ons mee naar Syrië, Cyprus, de binnenlanden van huidige Turkije, Efeze, Samos, Kreta, het Griekse vasteland en natuurlijk Jeruzalem. De laatste zeereis van Paulus deed Meijer zelf na: ‘In 1999 reisde ik van Caesarea in Israel naar Rome, een overtocht die Paulus als gevangene in de winter van 60-61 had gemaakt (Hand. 27-28).’

Voor de reconstructie van Paulus’ leven en zendingsreizen baseert Meijer zich niet enkel op de twee genoemde nieuwtestamentische bronnen. Om de context te scheppen voor het verhaal maakt hij gebruik van zijn zeer grondige kennis van de oudheid. Bij iedere voetstap van Paulus die we volgen, schetst hij de Grieks-Romeinse wereld eromheen.

Paulus. Een leven tussen Jeruzalem en Rome is daarmee een boek voor liefhebbers van zowel Bijbelse als historische verhalen, dat ‘de grondlegger van het christendom’ op verrassende wijze tot leven wekt.

Paulus. Een leven tussen Jeruzalem en Rome
Fik MeijerISBN 9789025370091
Uitgeverij Athenaeum-Polak & Van Gennep

Historische kerstcadeaus: tien boekentips voor geschiedenisfans

Ga je nog kerstinkopen doen en vraag je je af: what’s new op het gebied van historische boeken? Dan heb je geluk, want de boekhandels liggen er vol mee! Hieronder tien van de mooiste en meest populaire titels van nu, voor geschiedenisliefhebbers in alle soorten en maten!

De bijbel voor ongelovigen
Guus Kuijer

Interessegebied: BIJBELS VERHALENGOED

De Bijbel: wie niet gelovig is, leest het niet. En dat is jammer, want het bevat een aantal van de allermooiste verhalen uit de wereldliteratuur. Guus Kuijer vertelt ze na, voor ongelovigen. Te beginnen met het eerste boek, Genesis; een familieroman over een groep koppige mensen, met als leider Abraham, die vanuit Irak in Egypte terechtkomt.

ISBN 9789025370053 | 18,95 | Athenaeum-Polak & Van Gennep

De geboorte van Rome
Anthony Everitt

Interessegebied: ROMEINSE RIJK

Het Romeinse Rijk spreekt tot de verbeelding. Over de ondergang van dat rijk is veel geschreven, maar veel minder bekend is de geschiedenis van de opkomst van Rome. In De geboorte van Rome vertelt Anthony Everitt hoe Rome uitgroeide van een kleine Italiaans marktplaats tot het kloppend hart van het grootste rijk dat ooit heeft bestaan.

ISBN 9789026326189 | 29,95 | Uitgeverij Ambos

 
Paulus. Een leven tussen Jeruzalem en Rome
Fik Meijer

Interessegebied: VROEG-CHRISTELIJKE GESCHIEDENIS

Paulus wordt beschouwd als de grondlegger van het christendom. Hij heeft de boodschap van Jezus omgevormd tot een nieuwe godsdienst. Zonder hem zou de westerse wereld er anders hebben uitgezien. Wie was deze controversiële man, die meer dan vijfentwintig jaar door de mediterrane wereld reisde? Fik Meijer volgt Paulus op zijn reizen van Jeruzalem tot in Rome, waar het Nieuwe Testament abrupt over zijn lot zwijgt.

ISBN 9789025370091 | 19,95 | Uitgeverij Athenaeum-Polak & Van Gennep

Rome door het oog van Antoine Bodar
Antoine Bodar & Arnold Smeets

Interessegebied: SPIRITUEEL ROME

Antoine Bodar neemt ons mee langs de meest inspirerende, spirituele en muzikale plekken van Rome. Hij bezoekt monumenten als de Sint Pieter, de Catacomben en de Spaanse trappen. Op iedere plek vertelt hij over de spirituele betekenis, zijn persoonlijke beleving en over de muzikale achtergronden.

ISBN 9789025901882 | 19,95 | Uitgeverij Ten Have

Naar het aards paradijs
Roelof van Gelder

Interessegebied: ONTDEKKINGSREIZEN (17de eeuw)

De ontdekker van Paaseiland was geen zeeman, maar een gepromoveerd jurist. Toch besloot hij een expeditie te ondernemen op zoek naar het Onbekende Zuidland, een groot en mythisch continent in de Stille Oceaan. Voor het geld hoefde hij het niet te doen. Bovendien was hij al behoorlijk op leeftijd. Wie was deze intrigerende figuur? Roelof van Gelder schetst een indringend en meeslepend beeld van het ongewone leven van Jacob Roggeveen.

ISBN 9789460035739 | 29,95 | Uitgeverij balans

Reizen zonder John
Geert Mak

Interessegebied: AMERIKAANSE GESCHIEDENIS

Altijd al was Amerika een ‘geheime liefde’ voor Geert Mak. Bijna ieder jaar reisde hij er rond, als journalist en zomaar, als toeschouwer en luisteraar. Het land hield hem een spiegel voor waarin hij Europa en Nederland telkens weer met nieuwe ogen kon bekijken. Nu richt hij zijn blik, eindelijk, op Amerika zelf. In Reizen zonder John volgt Mak het spoor van de legendarische schrijver John Steinbeck, die in het najaar van 1960 met zijn poedel Charley een ontdekkingsreis maakte dwars door het toenmalige Amerika.

ISBN 9789045021614 | 24,95 | Uitgeverij Atlas-Contact

De Gouden Eeuw
Hans Goedkoop & Kees Zandvliet

Interessegebied: VADERLANDSE GESCHIEDENIS/GOUDEN EEUW

Nederland in de zeventiende eeuw is volstrekt anders dan nu. En toch gebeurt er van alles in die eeuw dat wij herkennen als modern of van actuele betekenis: in Nederland, in Amsterdam en op wereldschaal. Dit boek vertelt over de zeventiende eeuw als een proeftuin voor het heden; een periode waarin de verkenning van de wereld overgaat in een wereldeconomie en waarin de uitwisseling van nieuws en cultuur in een hogere versnelling komt.

ISBN 9789057308802 | 29,95 | Walburg Pers

Dialoog over de twee voornaamste wereldsystemen
Galileo Galilei

Interessegebied: NATUURWETENSCHAP/RENAISSANCE

Draait de aarde om de zon, of de zon om de aarde? Dat was een van de kernvragen aan het begin van de wetenschappelijke revolutie die vanaf de zestiende eeuw in Europa plaatsvond. Copernicus koos voor het eerste, en Galilei werkte het idee later uit in zijn toentertijd revolutionaire werk Dialoog over de twee voornaamste wereldsystemen. Nu, bijna 400 jaar na verschijnen, is dit baanbrekende werk voor het eerst in het Nederlands beschikbaar.

ISBN 9789025369989 | 34,95 | Athenaeum-Polak & Van Gennep

Benedictijns Leiderschap
Yvonne Nieuwenhuis

Interessegebied: VROEG-CHRISTELIJKE GECHIEDENIS

De heilige Benedictus van Nursia schreef rond het jaar 540 De Regel. Het is een leidraad voor het gezamenlijke leven van monniken in een klooster, onder leiding van een abt. Vijftien eeuwen later is deze gids nog altijd bijzonder actueel. Ook buiten het klooster blijkt De Regel een beproefde bron voor leiderschap. Benedictijns leiderschap neemt de lezer mee naar de geboorteplek van Benedictus in Umbrië en biedt inspiratie voor werk en leven.

ISBN 9789025901646 | 19,95 | Uitgeverij Ten Have

Kennis is geluk
Joost Zwagerman

Interessegebied: KUNSTGESCHIEDENIS

Wat is het geheim van het licht in de schilderijen van Vermeer? Sinds enige tijd verzorgt Joost Zwagerman in de Volkskrant een wekelijkse kroniek van het kijken, lezen en luisteren. Uitgangspunt voor ieder essay is tomeloze nieuwsgierigheid. Zwagerman slaagt erin zijn lezers gelukig te maken doordat hij zijn kennis niet etaleert of droogjes overbrengt, maar doordat hij alle informatie onnadrukkelijk verbindt met zijn persoonlijke observaties en herinneringen.

ISBN 9789029583909 | 21,95 | Uitgeverij Arbeiderspers

Waar zijn de helden gebleven?

Wie of wat is een held? Voor de een is het Job Cohen, voor de ander is het juist Rutger Castricum. Helden hebben altijd bestaan, maar de criteria voor heldendom zijn in de loop der geschiedenis vaak veranderd. Die criteria zijn vaak veelzeggend over de context (tijd, plaats, sector) waarbinnen ze gesteld zijn. Uit het feit dat zowel Cohen als Castricum binnen de context van dezelfde samenleving een heldenrol kunnen vervullen, kun je misschien afleiden dat zowel fatsoen en integriteit als brutaliteit en schaamteloosheid worden bewonderd door bepaalde groepen mensen binnen die samenleving – en dat er tussen die groepen wrijving bestaat.

De vraag is dus niet simpelweg: ‘Wie is een held?’, maar vooral ‘Wie is of was er wanneer een held?’ Iedere samenleving heeft zijn maatstaven, zo ook de oude Grieken en Romeinen. Fik Meijer schreef een boek over de helden en heldinnen van de oudheid (van verzetsstrijders en wijsgeren tot rebelse vrouwen en topsporters), aan de hand waarvan je een geweldig inkijkje krijgt in wat toen als heldendom werd beschouwd – en waar de basis is gelegd voor onze interpretatie van het begrip.

Verschillende grote namen passeren de revue: Hannibal natuurlijk, maar ook Solon en de Gracchi. Een held die misschien tot op de dag van vandaag nog als zodanig wordt beschouwd door sommigen, is Pericles, de Athener die in 436 voor Christus op dertigjarige leeftijd zijn intrede deed in de politiek. Hij, een telg uit een vooraanstaande aristocratische familie, ontpopte zich als de grote voorvechter van de democratie, die nog maar krap een halve eeuw eerder geboren was. Meijer beschrijft hem aan de hand van de geschriften van de Atheense historicus Thucydides:

Marmeren buste van Pericles - courtesy of wikipedia

‘We leren Pericles goed kennen in de spectaculaire redevoeringen die Thucydides de Atheense strateeg in de mond legt, waarbij overigens de kanttekening moet worden gemaakt dat we niet weten of hij Pericles letterlijk citeert of zijn redes in zijn eigen woorden heeft weergegeven. Kenmerkend voor die speeches is de lofzang op de democratie, die het meest opvallend aanwezig is in Pericles’ befaamde lijkrede op de in het eerste jaar van de Peloponnesische Oorlog gesneuvelde Atheners:

Wij hebben een staatsvorm die niet een kopie is van de instellingen van onze naburen. In plaats van anderen na te bootsen zijn wij juist een voorbeeld voor hen. Onze staatsvorm heet een democratie, omdat ze in handen is van velen en niet van enkelen. In persoonlijke geschillen verzekeren onze wetten gelijk recht aan allen en de publieke opinie eert een ieder die zich door iets onderscheidt in het openbare leven boven anderen, niet om de klasse waartoe hij behoort, maar om zijn waarde alleen. Armoede is voor niemand die de staat van nut kan zijn een beletsel, hoe gering zijn aanzien ook is. Wij leven als vrije staatsburgers en in onze dagelijkse omgang zijn wij zonder argwaan tegen elkander en wij ergeren ons niet aan onze buurman als hij zijn eigen genoegen zoekt en werpen hem geen boze blikken toe, die wel geen schade toebrengen, maar kwetsend zijn. Verdraagzaam in onze persoonlijke omgang houden wij in het openbare leven ons aan de wet, die wij eerbiedigen. Wij gehoorzamen aan hen die telkens over ons gesteld zijn en aan de wetten, vooral aan die wetten die bescherming bieden aan de verdrukten en aan die ongeschreven wetten, waarvan de overtreding in aller ogen schande brengt.’

Een rotsvast geloof in de democratie komt uit de redevoering naar voren. Toch lijkt het erop dat onder de zachte dekmantel van de democratie de alleenheerschappij van Pericles schuilging:

‘Het unieke aan Pericles was dat hij zich als geboren aristocraat in zijn gedrag en in zijn sublieme redevoeringen een man van de oude stempel betoonde, maar dat hij tegelijk tegenover het volk de juiste toon wist aan te slaan. Met zijn duidelijke keuze voor een democratische staatsvorm gaf hij de gewone Atheners het idee dat zij het voor het zeggen hadden. Maar algemeen bekend was dat hij meesterlijk zijn werkelijke bedoelingen kon verhullen: onder de dekmantel van de democratie trok hij zijn eigen plan. De onvoorziene keerzijde van zijn pleidooien voor meer bemoeienis van het volk was dat hij op langere termijn de weg baande voor demagogische politici, mannen die er alleen maar op uit waren het volk aan zich te binden door het naar de mond te praten.’

Of Pericles de held van de democratie is of een huichelaar die onder democratische voorwendselen een verborgen vorm van alleenheerschappij creëerde, is aan de lezer. Het zijn juist deze spanningen en vraagtekens die Fik Meijers verzameling verhalen over helden en heldinnen uit de oudheid maken tot een boek van alle tijden.

Fik Meijer, Bejubeld en verguisd

Athenaeum – Polak & Van Gennep

€ 12,50