Capitool

Wandeling langs het begin van Rome

Na twee weken reizen door Puglia en Toscane is het deze week heerlijk ‘thuiskomen’ in Rome. Vanaf vandaag ben ik weer even in de eeuwige stad, waar ik me bijna net zo thuis voel als in mijn eigen woonplaats. Zodanig dat ik nog weleens jaloers ben op wie hier voor het eerst komt: zoals met alle liefdes krijg je die overdonderende eerste indruk nooit meer helemaal terug.

Ga je voor het eerst naar Rome? Dan is een wandeling langs een aantal hoogtepunten van het oude Rome natuurlijk een must. Onderstaande route kun je, afhankelijk van of je de musea en monumenten onderweg wel of niet binnengaat, in een halve of hele dag doen: Capitool, Forum Romanum en Colosseum.

> 1 STARTPUNT: CAPITOOL

Rome is gebouwd op zeven heuvelen. Een van die heuvels moet dus de eerste zijn geweest. Dat was het Capitool, De laatste koning van Rome, Tarquinius Superbus, liet precies daar in 509 v.Chr. een grote tempel voor Jupiter bouwen. Volgens de legende was dat ook het jaar waarin onder leiding van de aristocraat Lucius Junius Brutus een opstand uitbrak, die uiteindelijk resulteerde in het ontstaan van de republiek Rome (met consuls in plaats van een koning).

Om te zien wat er nog rest van die allereerste tempel van Rome moet je een bezoek brengen aan de Capitolijnse Musea. Wandel de trap op en steek Michelangelo’s Piazza del Campidoglio over om de ingang te bereiken. Vergeet binnen niet, als je alles hebt gezien, via een zijgang van de ondergrondse Galleria Lapidaria naar het oude Tabularium lopen, vanwaar je een prachtig uitzicht over het Forum Romanum hebt.

> 2 VERVOLG: FORUM ROMANUM

Eigenlijk is het een wonder dat het Forum Romanum, het politieke, maatschappelijke en culturele centrum van het oude Rome, zo goed bewaard is gebleven. Het ligt ten slotte in het hart van een wereldstad die al meer dan 2000 jaar bewoond continue bewoond en uitgebreid wordt. Na de val van het (West-)Romeinse rijk, in de middeleeuwen, was het forum verworden tot een verlaten vlakte, een graasveldje voor koeien. Campo vaccino, het koeienveld, was de bijnaam geworden. Pas in de 19de eeuw werd begonnen met het opgraven en in kaart brengen van de overgroeide ruines. Giacomo Boni, de leidinggevende archeoloog, maakte zich er hard voor dat het Forum Romanum werd aangewezen als een beschermd archeologisch park. Wandel van de Boog van Septimius Severus langs de resten van alle monumenten naar de Boog van Titus en waan je even in het Rome van Caesar en Cicero.

> 3 EINDPUNT: COLOSSEUM

Wanneer je onder de Boog van Titus door bent gelopen sta je oog in oog met een van de meest beroemde gebouwen ter wereld: het Colosseum. Het amfitheater was voornamelijk bedoeld voor spektakelstukken als gladiatorenspelen en openbare executies en werd in opdracht van keizer Vespasianus gebouwd in de jaren ’70 na Christus. Deze Flavische keizer toonde zich graag een man van het volk en liet het Colosseum (Amfiteatrum Flavium) bouwen precies op de plek waar het exorbitante paleis van zijn voorganger Nero had gestaan. Het was de eerste permanente, stenen arena van Rome – voor die tijd werden tijdelijke stellages van hout gebruikt – en uiteraard het grootste in heel het rijk.

Lees hier nog veel meer Rome-tips, die eerder verschenen op Orpheus Kijkt Om!

100 hoogtepunten in Rome: San Giovanni in Laterano – Titus’ boog

41. San Giovanni in Laterano | Groot, groter, grootst; de San Giovanni in Laterano blaast je alleen al vanwege de enormiteit van alles (de deuren, de zuilen, de beelden) van je sokken.

42. Santa Maria Maggiore | Het enige overgebleven stukje hout van de kribbe van Jezus, je kunt het zien in de Santa Maria Maggiore, vlak bij het station van Rome.

Basilica di Santa Maria Maggiore

43. Pietà van Michelangelo | Het is vaak even dringen tussen de Japanners, maar de Michelangelo’s Pietà in de Sint Pieter moet je gezien hebben.

44. Engelenburcht | De weg naar boven is wat nietszeggend, maar bovenop de Engelenburcht kun je het beeld van de engel met het zwaard bijna aanraken en geniet je bovendien van een heel mooi uitzicht.

45. Chiesa Nuova | Pietro da Cortona en Peter Paul Rubens onder een dak: daarvoor moet je naar de Chiesa Nuova, in de buurt van Piazza Navona.

46. Campo de’ Fiori | De markt is wat toeristisch geworden, maar een keer een glas wijn drinken aan het beroemde Campo de’ Fiori is toch wel een must…

47. Villa Farnesina | Onder de mooiste schilderingen die je waar dan ook in Rome zult vinden, vallen de prachtige werken die Rafael achterliet in de Villa Farnesina.

Villa Farnesina

48. Apollo en Daphne | Berini liet zijn marmeren handtekening overal in de stad achter, maar een van de meest indrukwekkende nalatenschappen is het ontroerende beeld van Apollo en Daphne, in de Galleria Borghese.

49. Bruno’s beeld | Het beeld is misschien niet het meest indrukwekkende stukje sculptuur dat je ooit hebt gezien, maar het is het verhaal erachter dat telt, en dat wel degelijk indruk maakt…

50. Forum Boarium | Een verzameling Romeinse tempelresten, vlak bij de Santa Maria in Cosmedin, die een stukje van de minder bekende geschiedenis van het oude Rome vertellen.

51. San Paolo Fuori Le Mura | Buiten de muren, zoals de naam al zegt, bevindt zich nog een geweldig indrukwekkende kerk gewijd aan Paulus.

52. De catacomben aan de Via Appia | Of je nu die van Callisto  of die van San Sebastiano bezoekt; de ervaring van een bezoek aan een van de ondergrondse begraafplaatsen is een bijna verplichte stop langs de Via Appia.

53. Galleria Doria Pamphilj | Het museum in dit palazzo van de beroemde Romeinse familie Doria (die in de achttiende eeuw vanuit Genova naar Rome kwamen en het palazzo nog altijd bewonen) worden regelmatig geweldige tentoonstellingen georganiseerd.

54. Via del Governo Vecchio | De sfeer van de wijk Parione, rondom Piazza Navona, snuif je pas echt goed op tijdens een wandeling door de Via del Governo Vecchio.

Via del Governo Vecchio

55. Testaccio, de Schervenberg | Niets minder dan een pot goud voor archeologen; een berg die bestaat uit miljoenen Romeinse potscherven, afkomstig van amforen die hier kapot werden gesmeten omdat ze niet meer nodig waren.

56. De Sinaasappeltuin | Groene oase op de Aventijn, waar je even kunt uitblazen en bovendien wordt getrakteerd op een geweldig uitzicht.

57. Sant’Agostino | Ook Rafael en Caravaggio kun je in Rome onder een dak vinden, namelijk in de Sant’Agostino in de buurt van Piazza Navona.

58. De resten van de oudste tempel op het Capitool | De republiek Rome werd in het leven geroepen met de wijding van een tempel op de Capitolijnse heuvel. De resten van deze oude tempel kun je in de Capitolijnse Musea nog steeds bewonderen.

59. Via Sacra | Het Forum Romanum verken je het beste al wandelend over de Via Sacra, in de voet- en karrensporen van Julius Caesar, Augustus en andere grote Romeinen.

60. Titus’ boog | Hoe reliëfs kunnen spreken, ontdek je onder de boog van Titus. Volg het verhaal van de verovering van de tempel van Jeruzalem, afgebeeld in verschillende scènes.

Morgen volgt deel vier van de top 100!

Rome-tip #4: volg de route van de godenzonen

De Dioscuren, de zonen van Zeus, werden ze ook wel genoemd. In werkelijkheid was slechts een van de twee broers van goddelijke komaf: Castor was de zoon van de schone Lena (moeder van Helena) en Tyndarëus van Sparta, maar Zeus zelf was de vader van Pollux (Grieks: Polydeuces). Het noodlottige gevolg was dat de een onsterfelijk, en de ander sterfelijk was.

Castor en Pollux waren onafscheidelijk en in uiterlijk elkaars gelijke. Als duo duiken ze op in verschillende verhalen uit de Griekse mythologie: ze bevrijdde hun zuster Helena uit de handen van Theseus, namen deel aan de jacht op het Calydonische zwijn en volgende Jason in zijn tocht der Argonauten. Ze trokken veel op met een ander broederpaar, hun neven Lynceus en Idas, waarmee ze eens een kudde runderen roofden. Bij de verdeling van de buit ontstonden onenigheden waarbij de Dioscuren uiteindelijk met niets achterbleven. Omdat ze dit niet konden verkroppen namen ze wraak en ontvoerden de verloofden van Lynceus en Idas. Deze laatsten zetten uiteraard direct de achtervolging in. Een hevige strijd volgde, en Castor werd geraakt door de werpspies van Idas. Pollux hield, wat ze ook probeerden, onverschrokken stand. Pollux op zijn beurt wist Lynceus dodelijk te raken. Hij bleef over met Idas, twee mannen die overkookten van woede, klaar om de dood van hun broers te wreken.

Uiteindelijk zou Zeus zelf ingrijpen door een bliksemschicht op Idas af te vuren. De vreugde en dankbaarheid waren van korte duur, want weldra realiseerde hij zich dat hij voortaan zonder zijn geliefde broer verder zou moeten. Hij richtte zijn blik omhoog, naar zijn hemelse vader, en smeekte: ‘O, vader, laat mij met hem, mijn liefste vriend, meegaan naar het rijk der schimmen!’ Zeus antwoordde hem dat hij nu eenmaal onsterfelijk was, maar dat hij hem de mogelijkheid gaf om de helft van de tijd bij de goden op de Olympus te vertoeven, en de andere helft in de donkere onderwereld, aan de zijde van zijn broer.

In Rome kun je een route lopen in de voetsporen van de Dioscuren. Door de eeuwen heen is het duo steeds onafscheidelijke gebleven; overal waar je Castor ziet, is Pollux niet ver. De route voert je dwars door het historische centrum van Rome, van het Forum Romanum tot aan de Villa Borghese.

Forum Romanum
Ze prijken prominent boven de rest uit en domineren de ‘skyline’ van het Forum Romanum: de drie rechtopstaande Korinthische zuilen. Het is alles wat over is van de tempel van Castor en Pollux, opgericht ter ere van twee broers vanwege hun legendarische bijdrage aan de slag bij het meer van Regillus.

De drie zuilen van de tempel van Castor en Pollux op het Forum Romanum (© Wikipedia)

Forum Romanum -> Capitool
Van het Forum Romanum is het maar een klein stukje lopen naar het Capitool, waar bovenaan de trap die naar het Piazza del Campidoglio leidt de doorgang wordt bewaakt door twee reusachtige beelden van Castor en Pollux. De beelden dateren uit de late keizertijd en sierden eens een tempel gewijd aan de Dioscuren.

De Dioscuren op het Campidoglio (© Wikipedia)

Capitool -> Quirinaal
We gaan verder en nemen de Via 24 Maggio richting weer een andere van de zeven heuvels van Rome. Midden op het Quirinaal, waar zich ook de presidentiële residentie bevindt, staat een enorme obelisk die wordt geflankeerd door twee enorme beelden van Castor en Pollux. Domenico Fontana legde het plein in opdracht van paus Sixtus V aan en liet speciaal daarvoor de antieke beelden restaureren.

Castor en Pollux op het Piazza del Quirinale (© Christopher Ramos )

Quirinaal -> Villa Borghese
We sluiten af in de groene omgeving van de Villa Borghese, het stadspark aan de noordkant van het centrum. In de Galleria Borghese zien we Castor en Pollux zoals we ze in gebeeldhouwde vorm nog niet eerder zijn tegengekomen: als twee kleine peuters aan de rok van hun moeder. Het schilderij in de Galleria Borghese, met de titel Leda en de zwaan, is gemaakt naar een origineel van Leonardo da Vinci, waarschijnlijk door een van zijn leerlingen (Cesare da Sesto?).

Leda, de zwaan en de kleine Castor en Pollux in de Galleria Borghese (© Wikipedia)

Ga nú naar de Capitolijnse Musea

Er was eens… een koninkrijk Rome. We kennen de pausen, de keizers, de Senaat en het Volk, maar koningen? Dat we ze niet kennen komt niet alleen omdat ze ontzettend lang geleden leefden, in een tijd dat er in Rome nog niet op schrift werd gedocumenteerd, maar ook omdat de oude Romeinen niet zo vreselijk trots waren op hun koninklijke verleden.

De laatste koning van Rome, Tarquinius Superbus, liet op het Capitool in het centrum van de stad een grote tempel voor Jupiter bouwen. Toen de bouw voltooid was in 509 voor Christus, werd de tempel officieel ingewijd. Volgens de legende was dat precies het jaar waarin onder leiding van de aristocratische Lucius Junius Brutus (de andere Brutus) een revolutie uitbrak, die resulteerde in het ontstaan van de republiek Rome. Weg met de alleenheerschappij; er moest ruimte komen voor jaarlijks wisselende magistraten (consuls), die steeds gezamenlijk regeerden en beiden het recht van veto hadden. Het echte verhaal van de revolutie is wat onzeker en zonder jeu, dus ik wijd liever uit over de legende.

Toen de Romeinen de stad Ardea belegerden, besloot een groepje mannen, waaronder Sextus (de zoon van koning Tarquinius Superbus) en een zekere Collatinus, onaangekondigd langs hun huizen te rijden om te zien of hun vrouwen zich wel netjes gedroegen in hun afwezigheid. Waar de koningszoon een nogal losbandige bedoening aantrof, vond men de vrouw van de oer-Romeinse Collatinus, genaamd Lucretia, ’s avonds laat nog druk spinnend bij een kaarslicht. Een toonbeeld van deugdelijkheid. De combinatie van schoonheid en kuisheid was teveel voor Sextus; hij keerde op een later moment vol verlangen terug naar Lucretia’s huis en onder dwang van het zwaard en dreigementen maakte hij zich meester van de kuise vrouw. In wanhoop riep Lucretia haar man terug naar huis, die toevallig met ene Lucius Junius Brutus op weg was naar Rome. Volgens Livius sprak ze de woorden: ‘Zie toe dat hij zijn verdiende loon krijgt. Wat mijzelf betreft: hoewel ik mij van schuld vrijspreek, de straf scheld ik mij niet kwijt.’ En ze doorstak haar hart met een mes. Brutus trok het bebloede mes uit haar lichaam en zwoer wraak te nemen op de koning en zijn hele familie. Op het nabijgelegen forum riep hij een menigte bijeen en gezamenlijk trok de stoet, geleid door een baar met het dode lichaam van Lucretia, richting Rome, waar de republiek werd uitgeroepen. De eerste twee consuls heetten Collatinus en Brutus.

Nu keren we weer terug naar het Capitool, de Romeinse heuvel die over het Forum Romanum waakt, waar Marcus Aurelius al eeuwenlang fier zijn paard bestiert in het midden van een door Michelangelo ontworpen plein. Waar stond die tempel, die in 509 voor Christus werd ingewijd terwijl Lucretia’s bebloede lijk de revolutie ontstak? Er zijn in dit geval twee wegen die naar Rome leiden. De eerste: koop een kaartje voor de Capitolijnse Musea, ga het Palazzo dei Conservatori binnen en loop naar de hal met de naam Marcus Aurelius Exedra. Let eventjes niet op alle andere schoonheden en historische schatten om je heen (dat is trouwens sowieso de gouden tip in Rome: zoek een focus in tijd of stroming om niet te verdwalen). Achter het ruiterstandbeeld vind je waar we voor kwamen: de resten van de tempel van Jupiter, beladen met de hierboven beschreven geschiedenis.

De tweede weg die naar Rome leidt kun je nu, terwijl je achter je computer zit, uitproberen. Op de website van de Capitolijnse Musea kun je tegenwoordig namelijk een virtuele tour ondernemen. Volg bovenstaande routebeschrijving online en je komt ook uit bij de tempel van Jupiter.   Geweldig natuurlijk; virtueel en dus wanneer je maar wilt toegang tot het prachtige museum, tot de plek waar ooit het prille stadje Rome ontstond.

Maar zonder dat je het geluid van je eigen voetstappen door de marmeren gangen hoort weergalmen, zonder dat je lijfelijk op de plek staat waar geschiedenis is geschreven, is het toch net een beetje anders. Ik nam de proef op de som en liep online de route richting mijn favoriete plek in het museum: het Tabularium (bereikbaar via de ondergrondse galerij). Van daaruit heb je een fenomenaal uitzicht over het lager gelegen Forum Romanum. Ik had het niet echt verwacht maar zelfs dat plekje is opgenomen in de virtuele museumroute, inclusief panoramabeeld van het uitzicht. En dat is toch eigenlijk niet helemaal hetzelfde.