Campo de’ Fiori

100 hoogtepunten in Rome: San Giovanni in Laterano – Titus’ boog

41. San Giovanni in Laterano | Groot, groter, grootst; de San Giovanni in Laterano blaast je alleen al vanwege de enormiteit van alles (de deuren, de zuilen, de beelden) van je sokken.

42. Santa Maria Maggiore | Het enige overgebleven stukje hout van de kribbe van Jezus, je kunt het zien in de Santa Maria Maggiore, vlak bij het station van Rome.

Basilica di Santa Maria Maggiore

43. Pietà van Michelangelo | Het is vaak even dringen tussen de Japanners, maar de Michelangelo’s Pietà in de Sint Pieter moet je gezien hebben.

44. Engelenburcht | De weg naar boven is wat nietszeggend, maar bovenop de Engelenburcht kun je het beeld van de engel met het zwaard bijna aanraken en geniet je bovendien van een heel mooi uitzicht.

45. Chiesa Nuova | Pietro da Cortona en Peter Paul Rubens onder een dak: daarvoor moet je naar de Chiesa Nuova, in de buurt van Piazza Navona.

46. Campo de’ Fiori | De markt is wat toeristisch geworden, maar een keer een glas wijn drinken aan het beroemde Campo de’ Fiori is toch wel een must…

47. Villa Farnesina | Onder de mooiste schilderingen die je waar dan ook in Rome zult vinden, vallen de prachtige werken die Rafael achterliet in de Villa Farnesina.

Villa Farnesina

48. Apollo en Daphne | Berini liet zijn marmeren handtekening overal in de stad achter, maar een van de meest indrukwekkende nalatenschappen is het ontroerende beeld van Apollo en Daphne, in de Galleria Borghese.

49. Bruno’s beeld | Het beeld is misschien niet het meest indrukwekkende stukje sculptuur dat je ooit hebt gezien, maar het is het verhaal erachter dat telt, en dat wel degelijk indruk maakt…

50. Forum Boarium | Een verzameling Romeinse tempelresten, vlak bij de Santa Maria in Cosmedin, die een stukje van de minder bekende geschiedenis van het oude Rome vertellen.

51. San Paolo Fuori Le Mura | Buiten de muren, zoals de naam al zegt, bevindt zich nog een geweldig indrukwekkende kerk gewijd aan Paulus.

52. De catacomben aan de Via Appia | Of je nu die van Callisto  of die van San Sebastiano bezoekt; de ervaring van een bezoek aan een van de ondergrondse begraafplaatsen is een bijna verplichte stop langs de Via Appia.

53. Galleria Doria Pamphilj | Het museum in dit palazzo van de beroemde Romeinse familie Doria (die in de achttiende eeuw vanuit Genova naar Rome kwamen en het palazzo nog altijd bewonen) worden regelmatig geweldige tentoonstellingen georganiseerd.

54. Via del Governo Vecchio | De sfeer van de wijk Parione, rondom Piazza Navona, snuif je pas echt goed op tijdens een wandeling door de Via del Governo Vecchio.

Via del Governo Vecchio

55. Testaccio, de Schervenberg | Niets minder dan een pot goud voor archeologen; een berg die bestaat uit miljoenen Romeinse potscherven, afkomstig van amforen die hier kapot werden gesmeten omdat ze niet meer nodig waren.

56. De Sinaasappeltuin | Groene oase op de Aventijn, waar je even kunt uitblazen en bovendien wordt getrakteerd op een geweldig uitzicht.

57. Sant’Agostino | Ook Rafael en Caravaggio kun je in Rome onder een dak vinden, namelijk in de Sant’Agostino in de buurt van Piazza Navona.

58. De resten van de oudste tempel op het Capitool | De republiek Rome werd in het leven geroepen met de wijding van een tempel op de Capitolijnse heuvel. De resten van deze oude tempel kun je in de Capitolijnse Musea nog steeds bewonderen.

59. Via Sacra | Het Forum Romanum verken je het beste al wandelend over de Via Sacra, in de voet- en karrensporen van Julius Caesar, Augustus en andere grote Romeinen.

60. Titus’ boog | Hoe reliëfs kunnen spreken, ontdek je onder de boog van Titus. Volg het verhaal van de verovering van de tempel van Jeruzalem, afgebeeld in verschillende scènes.

Morgen volgt deel vier van de top 100!

Rome-tip #2: 5 dingen die je niet moet doen

Vaak wordt me gevraagd of ik tips heb voor mensen die naar Rome gaan. Gelukkig heb ik inmiddels namens De Smaak van Italië de reisgids De smaak van Rome mogen maken, waarin de beste restaurants, koffiebarretjes en ijssalons worden prijsgegeven. In dat boekje staat alleen maar een handjevol bezienswaardigheden beschreven. Voor ongewone tips om je bezoek aan Rome zo bijzonder mogelijk te maken, kun je voortaan terecht op Orpheus kijkt om.

Vandaag een tip die je heel wat kostbare tijd kan besparen (ik spreek in alle vijf de gevallen uit ervaring): een lijstje met vijf dingen die je vooral niet moet doen tijdens een stedentripje Rome. En natuurlijk vijf leuke alternatieven.

1. In 2 dagen alle bezienswaardigheden willen zien

De gouden tip voor Rome is boven alles: probeer niet alles te zien in de paar dagen dat je er bent. Denk niet: ik wil in elk geval de hoogtepunten hebben gezien, want er zijn eindeloos veel hoogtepunten, die je na je tiende bezoek aan Rome nog niet allemaal hebt kunnen zien. Accepteer dat nog voordat je in het vliegtuig stapt en je zult gegarandeerd met een bevredigender gevoel terugkomen dan wanneer je haastig hebt geprobeerd zo veel mogelijk monumenten en meesterwerken af te gaan. Pick your battles, zou ik bijna willen zeggen, als het niet zo negatief zou klinken. Hoe dan ook; maak van te voren een niet te ambitieus lijstje, dat realistisch is in verhouding met de tijd die je hebt. Zo zorg je er ook voor dat je van datgene dat je wel bezoekt, optimaal kunt genieten. Bovendien hoeft je lijstje niet enkel te bestaan uit bezienswaardigheden; er zijn ook typisch Romeinse ervaringen die de moeite waard zijn. Dingen die ik tijdens een allereerste (kort) bezoek aan Rome op mijn lijstje zou zetten (ja, de Spaanse Trappen ontbreken):

Het Colosseum en het Forum Romanum bezoeken | Koffie drinken bij Sant’Eustachio | Afdalen in de Basilica di San Clemente | Een ijsje eten bij Giolitti | Het Pantheon van buiten en van binnen bewonderen | De koepel van de Sint Pieter beklimmen | Een muntje gooien in de Trevifontein | Naar de markt op Campo de’ Fiori | Slenteren over Piazza Navona | Uit eten gaan in de wijk Trastevere

2. Alles te voet willen doen

Het Romeinse Openbaar Vervoer heeft dezelfde reputatie als het land Italië als geheel: chaotisch en onbetrouwbaar. Maar hoe leuk het ook is om de stad goed te leren kennen; als je alles te voet doet, ben je na twee dagen zo goed als uitgeput. Bovendien: er gaan 2 metrolijnen door de stad (Linea A en Linea B) die uitstekend functioneren en die je desgewenst van de Spaanse Trappen naar het Colosseum brengen. Ze brengen je alleen lang niet overal waar je moet zijn. Schroom daarom niet om voor wat langere afstanden ook een keer de bus te pakken. In tegenstelling tot de metro komt de bus wel overal en bovendien rijden ze veel en regelmatig. Er zijn in Rome verschillende stadsplattegronden verkrijgbaar waarop je ook het metro- en busnetwerk kunt vinden. Natuurlijk heeft lopen zijn charme, maar door af en toe bij een wat langere afstand voor het OV te kiezen voorkom je een totale uitputtingsslag die je in de verleiding brengt om steeds op het eerste beste toeristenterras neer te strijken om uit te puffen en veel te veel te betalen voor een ijsthee of een cappuccino.

3. Eten óp Piazza Navona

In het verlengde van wat hierboven staat: loop ’s avonds rond etenstijd zeker even naar Piazza Navona en geniet van de levendigheid en de gezellige sfeer, maar schuif niet op Piazza Navona zelf aan een tafeltje aan. Zeker omdat er vlak achter het plein een heel leuke buurt ligt vol restaurantjes die veel meer de moeite waard zijn, zoals het authentieke maar eigentijdse Fico of huiskamerrestaurant Il desiderio preso per la coda.

4. Alleen maar boven de grond blijven

Rome is één groot openluchtmuseum, dat is zeker waar. Maar er is nog een hele wereld op zich die zich buiten, of liever gezegd onder dat museum bevindt: het ondergrondse Rome. Zo kun je in de Basilica di San Clemente, een kerkje in de schaduw van het Colosseum, afdalen in de geschiedenis, naar een Romeinse tempel van Mithras. Onder Piazza Navona liggen de resten van een Romeins wagenrenstadion, onder de Sint Pieter die van een complete begraafplaats en zo kan ik nog wel even doorgaan. Je kunt niet altijd overal in maar het loont de moeite van te voren even op de website van Roma sotterranea te kijken wat de mogelijkheden zijn.

5. De Tiber volgen

Het kan je gebeuren dat je, wanneer je van het noorden naar het zuiden van het centrum van Rome wilt lopen (of juist andersom), denkt dat het handig is om de Tiber te volgen; zolang je langs de rivier loopt ga je immers de goede kant op. Als je voor het eerst in Rome bent is het daarom goed om te weten dat daar waar de Tiber het centrum van Rome doorsnijdt, de rivier een paar flinke bochten maakt. Een wandelroute nemen die langs de Tiber loopt betekent dus bijna altijd een (flinke) omweg…

Think different. De filosofie van Bruno

Deze week is het precies 412 jaar geleden dat er midden in het centrum van Rome een brandstapel werd opgericht voor de filosoof, wetenschapper, priester, vrijdenker en schrijver Giordano Bruno. Bruno werd in 1548 geboren in Nola, een plaatsje in de buurt van Napels. Al in zijn jonge tienerjaren trad hij in bij de Dominicanen, in het klooster waar ook Thomas van Aquino had geleefd. Tien jaar later werd Bruno tot priester gewijd. Op 17 februari van het jaar 1600 stak de Inquisitie van Rome Bruno’s brandstapel aan. Hoe veranderde Bruno van een vrome priester in een gevreesd ketter? Giordano Bruno ontwikkelde zich in de loop van zijn leven tot een geleerd man die niet klakkeloos aannam wat hem werd verteld, die de status quo niet accepteerde, die anders dacht. Steve Jobs avant-la-lettre.

De filosofie van Bruno heeft geen betrekking op morele gedragingen of een wijze levenshouding, maar gaat vooral over grote zaken als de wereld, God en het heelal. Hij combineerde de gedachte dat het heelal oneindig is, met ideeën over de dynamische eenheid en de eeuwigheid van de wereld. De wereld is dynamisch, het is immers een groot organisme dat leeft, maar de wereld is ook eeuwig, omdat alleen afzonderlijke dingen onderhevig zijn aan de vergankelijkheid. Het heelal als geheel is echter oneindig en onvergankelijk. Het allesbeheersende beginsel noemt Bruno God.

Tot hier konden de kerkelijke machten nog wel met Bruno’s ideeën leven. Waar deze echter onverenigbaar werden met de christelijke leer, zodat ze niet anders konden dan Bruno verketteren, was in de manier waarop Bruno de verhouding van God tot de wereld beschreef. God was geen paardenmenner, die van ‘buitenaf’ (boven of buiten de wereld) regeerde. Het heelal is oneindig, maar daarnaast bestaat niet nog een oneindig principe. Volgens Bruno was God in de wereld als het bezielende beginsel. De gedachte dat God in alles aanwezig is, wordt ook wel pantheïsme genoemd, en Bruno was een typische pantheïst. In een persoonlijke God, of de verschijning van Jezus als de zoon van God, geloofde Bruno dan ook niet.

Bruno wist heel goed dat hij met deze gedachten rechtstreeks tegen de kerkelijke leer in ging. Dat weerhield hem er echter niet van zijn gedachtegoed te blijven uitdragen, in gesproken of geschreven vorm. De reformatie, het humanisme, de opkomst van de wetenschap: de kerk kreeg voor het eerst te maken met dreigingen vanuit verschillende hoeken en was erop gebrand af te rekenen met uitwassen als Giordano Bruno. Veelzeggend is in dit opzicht de zin die Bruno zou hebben uitgesproken na het aanhoren van zijn doodvonnis:

‘Misschien spreken jullie, mijn rechters, dit vonnis met meer angst uit dan waarmee ik het onderga.’

De brandstapel en de opgelegde censuur (Bruno’s werken kwamen op de Index, de lijst met verboden boeken te staan) hebben niet kunnen voorkomen dat Bruno, met zijn standvastigheid en trouw aan zijn overtuiging, uitgroeide tot een symbool en zo veel invloed bleef uitoefenen. In 1889 werd daarom een standbeeld van Bruno geplaatst, precies op de plek waar zijn brandstapel ooit stond (het Campo de’ Fiori in Rome). Het standbeeld houdt het hoofd in de richting van Vaticaanstad.

Hoewel paus Johannes Paulus II namens de kerk in 1999 excuses heeft aangeboden voor de executie van Bruno, is hij nooit officieel gerehabiliteerd, omdat zijn ideeën tot op de dag van vandaag onverenigbaar zijn met de leer van de kerk. Uit protest, of uit een sympathie voor een eigenschap die door de eeuwen heen door mensen wordt gewaardeerd en bewonderd (trouw blijven aan je eigen ideeën), verzamelen zich jaarlijks op 17 februari nog altijd wetenschappers rond het beeld van Giordano Bruno op het Campo de’ Fiori.