Orpheus Kijkt Om
Ara Pacis
Piazza Augusto Imperatore: niemandsland in Rome
*Dit is een aflevering in de wekelijkse serie ‘Straatverhalen van Rome’.*
‘Degrado e abbondono’ (aftakeling en verlating), ‘terra di nessuno’ (niemandsland): de Italiaanse krant Corriere della Sera liegt er niet om. In een artikel van maart van dit jaar concludeert een journalist dat er van de goede bedoelingen – een wandelgebied creëren, de ‘groene zone’ rond Augustus’ mausoleum herinrichten – voor Piazza Augusto Imperatore in het centrum van Rome weinig terecht is gekomen. Uitstel, geen afstel, zeggen de autoriteiten. Maar de voorziene kosten van ongeveer 17 miljoen euro in combinatie met de nog altijd toenemende economische crisis lijken nu toch vooral op dat laatste te wijzen.
Het mausoleum van Augustus op Piazza Augusto Imperatore. Foto: Wikimedia
Een vierkant plein
Misschien ben je er wel eens geweest; het wat vreemde, vierkante plein dat ingeklemd ligt tussen de Tiber en de drukke Via del Corso. In dat geval zul je waarschijnlijk denken dat het niet meer dan terecht is dat men niet nog eens 17 miljoen investeert in dit nogal onooglijke plein, met in het midden een verwaarloosde ruïne als bedorven kers op een ingestorte taart. Zoals altijd zit ware schoonheid echter van binnen. Om een eerlijk oordeel te kunnen vormen over de herstructureringsplannen, staat in de serie Straatverhalen van Rome vandaag Piazza Augusto Imperatore centraal – het Plein van Augustus de Imperator.
Bevrijd de monumenten!
Het is 21 April, 1924. Benito Mussolini spreekt op het Campidoglio-plein over ‘de problemen van Rome’. De grandeur van het antieke Rome moest weer zichtbaar worden door middel van de liberazione (bevrijding) van de monumenten uit de oudheid. Zo groots was het nieuwe Italië van Mussolini dat de hoofdstad in ere hersteld moest worden. De parallel met de macht van het oude Rome moest letterlijk zichtbaar zijn in de straten van de stad; de belangrijkste monumenten uit die tijd moesten daartoe worden ontdaan van ‘latere toevoegingen’ zodat ze ‘opnieuw onthuld’ werden. Want, zo meende Mussolini, voor het eerst sinds Augustus was Italië weer zo groot als het oude Rome. Natuurlijk koos hij daarbij precies die elementen uit de geschiedenis van Italië die het best ingezet konden worden om zijn eigen politiek/ideële boodschap te ondersteunen. De oude stenen van de stad kregen in hun nieuwe verband een nieuwe betekenislaag, die meer inzicht biedt in de sociale, politieke en maatschappelijke processen van Mussolini’s tijd dan in die van de oudheid.
De ‘bevrijding’ van Augustus’ mausoleum en de aanleg van Piazza Augusto Imperatore (1936). Foto: Roma Sparita
Een plein wordt geboren
Mussolini’s ideeën materialiseerden zo in het straatbeeld van Rome. Een van de belangrijkste en meest ingrijpende ‘bevrijdingsprojecten’ was de creatie van Piazza Augusto Imperatore. Waar nu het plein ligt, bevond zich nog geen 100 jaar geleden een dichtbevolkte woonwijk. De wirwar van straten en huizen kon echter niet aan Mussolini’s oog onttrekken dat zich hier een paar van de belangrijkste herinneringen schuilhielden aan zijn grote voorbeeld en inspiratie: keizer Augustus (27 v.Chr. – 14 n.Chr.). Overwoekerd door onkruid en begroeing stond hier, allereerst, Augustus’ laatste rustplaats, zijn mausoleum. Daarnaast: de Ara Pacis (Vredesaltaar), een van de symbolische hoogtepunten van het bouwprogramma van de Romeinse keizer.
Propagandamachine
27 jaar voor het begin van onze jaartelling slaagt Gaius Iulius Caesar Octavianus erin alle macht in Rome naar zich toe te trekken. Om zijn positie verder veilig te stellen – Rome is van oudsher een republiek en wars van despoten en alleenheersers – heeft Augustus een uitgebreide propagandamachine in het leven geroepen. Kunst en cultuur bloeiden op onder zijn bewind, niet alleen omdat er vrede in het rijk was en de welvaart letterlijk vanuit de veroverde gebieden bleef toestromen, maar ook omdat de keizer verschillende kunstvormen gebruikte voor zelfverheerlijking en daarmee een stimulans gaf aan de ontwikkeling ervan. Beroemd is de uitspraak van Suetonius dat Augustus ‘Een stad van baksteen aantrof, en er een van marmer achterliet’. Het uitgebreide bouwprogramma voor Rome droeg bij aan de propaganda van de keizer.
De locatie van Augustus’ mausoleum in het oude Rome (rode stip). Foto: Wikimedia
Na enkele militaire overwinningen in Gallië en Spanje keerde Augustus terug naar Rome. Hij had de rust in het hele rijk hersteld, wat zijn populariteit bij rijk en arm vergrootte. Daarom was het een slimme zet de door hem gebrachte vrede, de Pax Romana, zoveel mogelijk te gebruiken in zijn propaganda. Ter ere van de vrede liet hij de Ara Pacis (letterlijk: Altaar van de Vrede) bouwen. Het altaar, ingewijd in 9 v.Chr., zou een lofzang worden op de vrede en welvaart die Augustus het Romeinse rijk had gebracht. Deze boodschap werd verhuld in prachtige symbolische en mythologische reliëfs, die alle zijden van het altaar sierden.
De Ara Pacis stond niet op zichzelf. Het maakte deel uit van een groter bouwproject, dat Augustus op deze plek realiseerde. Hij liet hier ook zijn mausoleum, zijn eigen grafmonument, neerzetten en gaf opdracht tot de bouw van een zogenaamd horologium: een soort reusachtige klok in de vorm van een lange hoge obelisk. De tijdmeting gebeurde aan de hand van de schaduw van die pilaar, die als de wijzer van een klok over de omgeving viel.
9 blokken marmer
Augustus’ monumenten raakten in de eeuwen na de oudheid in de vergetelheid. Maar dan koopt een zekere kardinaal Giovanni Ricci uit Montepulciano – we zijn inmiddels in de 16de eeuw beland – negen blokken marmer op. Wat hij op dat moment niet wist, was dat zijn marmerblokken afkomstig waren van het vredesaltaar van keizer Augustus. Giovanni heeft nooit van zijn ‘vondst’ geweten: het zou nog eeuwen duren voordat de herkomst aan het licht kwam.
In 1859 kwamen, bij werkzaamheden in het Palazzo Peretti in Rome, fundamenten van het vredesaltaar aan het licht. Talloze fragmenten werden opgegraven en vonden direct een weg naar privéverzamelingen en musea over de hele wereld. Sommige delen werden verkocht aan de Galleria degli Uffizzi in Florence, andere aan het Louvre in Parijs. Pas in 1903 zouden alle brokstukken definitief herkend worden als behorend tot de beroemde Ara Pacis, dankzij de Duitse archeoloog Friedrich Von Duhn.
De fascisten grijpen in
Nu vond ook de Italiaanse overheid het tijd voor een officiële opgraving. Toen men ongeveer de helft van het monument had blootgelegd bleken de omstandigheden van de opgraving toch te complex: men staakte de operatie. Pas onder het fascistische bewind, in 1937, werd besloten, om de hierboven genoemde redenen, om de opgraving weer op te pakken. Maar dan groots.
Mussolini wilde het mausoleum van Augustus in oude glorie herstellen en veegde hiervoor een complete Romeinse stadswijk van de kaart. Ook de Ara Pacis moest opnieuw worden opgebouwd en hier worden geplaatst. Waar is hier? Het gloednieuwe Piazza Augusto Imperatore.
Tussen juni en september 1938 maakte architect Ballio Morpurgo alles gereed om de Ara Pacis opnieuw op te bouwen. Er werd een verhoging aangebracht waar het vredesaltaar op moest komen te staan, en een overdekking in de vorm van een portico moest beschutting bieden tegen regen en wind. Voor de gelegenheid werd de complete tekst van de Res Gestae, een beroemde inscriptie met daarop het publieke ‘testament’ van keizer Augustus, op een muur aangebracht. De (her)inauguratie van het monument werd, om de symboliek mooi af te ronden, gehouden op 23 september, de geboortedag van Augustus.
Morpurgo’s behuizing voor de Ara Pacis. Foto: Conoscere il bello
De rest van het plein werd geconstrueerd rondom het vervallen en door begroeiing overwoekerde mausoleum van Augustus. De galerijen die aan drie zijden rond het plein werden aangelegd, zijn typische voorbeelden van de strenge fascistische architectuur en werden versierd met reliëfs die dezelfde ideologie ondersteunden. Zoals gezegd werden voor het project alle bestaande woningen zonder al te veel scrupules van de kaart geveegd. De twee kerken mochten blijven staan en zijn in de plannen voor Piazza Augusto Imperatore geïntegreerd. Alle inspanningen ten spijt, raakten de monumenten die de glorie van het Rome van Augustus in herinnering moesten brengen, na het fascistische tijdperk ernstig in verval. Piazza Augusto Imperatore werd een verloederde plek, waar je zeker in de avonduren maar beter weg kon blijven. Had Augustus zich in zijn graf om kunnen draaien, dan had hij rondom voornamelijk zicht gehad op zwervers, prostituees en verslaafden. Een weinig keizerlijk uitzicht.
Pax Americana
Halverwege de jaren 90 van de vorige eeuw bleek dat uitlaatgassen en temperatuurstijgingen de Ara Pacis ernstig in gevaar hadden gebracht. In 1995 besloot de gemeente Rome dat het tijd was om de behuizing van de Ara Pacis, Morpurgo’s portico, te vervangen door een fatsoenlijk onderkomen.
Wat uit noodzaak werd geboren, werd een belangrijke en symbolische nieuwe stap in het bouwprogramma van Rome – alweer. De opdracht voor het ontwerp van de nieuwe behuizing ging naar Richard Meier, een beroemd Amerikaans architect.
De toenmalige burgemeester Rutelli, verantwoordelijk voor het project, wist dat de keuze voor een niet-Italiaanse architect met een voorkeur voor moderne, strakke, transparante constructies niet onopgemerkt voorbij zou gaan. Rome wordt toch, als ‘bakermat van de westerse beschaving’, een beetje beschouwd als erfgoed van iedereen. Daar kwam nog bij, dat er sinds Mussolini in het centrum van Rome niet één nieuw gebouw meer was gebouwd. Nu werd het symbool van de Pax Romana onder handen genomen door een vertegenwoordiger van de Pax Americana. Natuurlijk zou er kritiek komen.
Toch staat het ‘benzinestation’ – de weinig flatteuze bijnaam van het nieuwe Ara Pacis Museum – alweer jaren fier overeind. Maar met de plannen voor de rest van Piazza Augusto Imperatore is het, zoals de Corriere della Sera meldde, er bedroevend voor.
Piazza Augusto Imperatore, zoals het er in 2014 uit zou moeten zien. Foto: Urban File
Il grande imperatore
Volgend jaar herinnert Rome de tweeduizendste sterfdag van de keizer die baksteen in marmer veranderde – Augustus stierf op 19 augustus in 14 n.Chr. in het plaatsje Nola. Lilli Garrone, de journalist van de Corriere della Sera, gelooft er niet meer in en schaamt zich nu al voor het beeld dat de wereld voorgeschoteld zal worden – zoals zo vaak gebeurt zal Rome (Italië) volgens imagoschade lijden wanneer de wereld ziet hoe er wordt omgegaan met ‘la tomba del grande imperatore’.
De schaamte voorbij
Garrone representeert, denk ik, een grote groep Italianen wanneer ze spreekt van schaamte op het internationale toneel. Om dat voor te zijn, benadrukt ze maar vast dat ze zichzelf terdege bewust is van de ‘grootsheid’ van het verleden en het belang van de tombe. Daarmee plaatst ze zichzelf midden in het, uiteraard subjectieve, debat dat vooral gericht is op het historische belang van deze plek in Rome. Haar oproep is daarmee echter helaas aan een almaar dalend groepje toehoorders gericht. Helaas, maar ook begrijpelijk – Europa in het algemeen en Italië in het bijzonder maken een geweldige crisis door en alle uitgaven moeten meer dan ooit publiekelijk worden verantwoord.
Wellicht zou het daarom beter zijn als het genoemde ‘internationale toneel’, vanwaar de spelers vooral van comfortabele afstand verwijtend wijzen of honend lachen om wat er allemaal gebeurt in het land dat wij beschouwen als de bakermat van ‘onze’ beschaving, meer nadacht over een constructieve bijdrage aan het debat. Een bijdrage die niet gebukt gaat onder schaamte en lijmpogingen van een gebroken imago. Want misschien is het wel zo dat Piazza Augusto Imperatore in Rome niet van de ondergang gered moet worden vanwege de tombe van een man die het totalitarisme zo wat uitvond. Misschien is het zo dat er in Europa bijna geen enkele plek bestaat waar de loop van duizenden jaren geschiedenis zo nauw verweven is met stadsplanning en stedelijke architectuur. En misschien dat er daarom, filosofisch gezien, over hoe wij mensen leven in en uiting geven aan onze stedelijke omgeving, veel grotere inzichten te behalen vallen op deze plek in ‘ons’ Europa.
Bezoek het Rome van Augustus
De Romeinse keizer Augustus (27 v.Chr. – 14 n.Chr.) liet, ter ere en herinnering aan al het goeds dat hij Rome en de Romeinen had gebracht, een monument voor zichzelf oprichten: de Ara Pacis Augustae (het Vredesaltaar van Augustus). Het monument barstte van de symboliek, in de vorm van gebeeldhouwde reliëfs die de loftrompet afstaken over de weldaden van de keizer en zijn familie.
Dit monument huist tegenwoordig in een modern museum aan de Tiber, door de Romeinen ook wel minachtend ‘het benzinestation’ genoemd, vlak bij Piazza del Popolo. Wie zich op dit moment echter niet vlak bij Piazza del Popolo bevindt, kan ook vanuit de luie stoel de Ara Pacis ontdekken.
Via een online portal kun je nu virtueel rondwandelen door het museum, en de reliëfs en sculpturen, die het verhaal vertellen van Augustus’ Rome, van wel heel dichtbij bekijken.
Geschiedenis van de Ara Pacis
Nadat hij op het slagveld overwinningen had behaald in Gallië en in Spanje, keerde keizer Augustus terug naar Rome. Met die laatste gewonnen slagen had hij de rust in het hele rijk weten te herstellen, wat zijn populariteit bij rijk en arm vergrootte. Daarom was het een slimme zet de door hem gebrachte vrede (‘pax romana’) zoveel mogelijk te gebruiken in zijn propaganda.
Detail van de Ara Pacis: het zogenaamde ‘Tellus-reliëf’
Ter ere van de pax romana liet Augustus de Ara Pacis (letterlijk: altaar van de vrede) bouwen. Het altaar, ingewijd in het jaar 9 voor Christus, zou een meesterwerk van Romeinse sculptuur worden, maar bovenal een lofzang op de vrede en welvaart die de Augustus Rome had gebracht. Deze boodschap werd verhuld in prachtige symbolische en mythologische reliëfs die alle zijden van het altaar sierden.
Augustus liet de Ara Pacis uitgerekend op het Campo Marzio (Marsveld) plaatsen: een onbewoonde vlakte buiten het centrum in een bocht van de Tiber die voornamelijk voor militaire trainingen gebruikt werd. Een duidelijke boodschap van de vredestichter.
De Ara Pacis stond overigens niet op zichzelf. Het maakte deel uit van een groter bouwproject dat Augustus realiseerde op het zuidelijk deel van het Marsveld (waar hij ook al zijn eigen mausoleum had laten neerzetten). Augustus gaf opdracht tot de bouw van een zogenaamd ‘Horologium’ of ‘Solarium’: een soort reusachtige klok in de vorm van een lange hoge obelisk. De tijdmeting gebeurde aan de hand van de schaduw van die pilaar, die als de wijzer van een klok over het veld viel. Het vredesaltaar stond binnen de onzichtbare cirkel die deze schaduw volgde, en juist op het middaguur van de 23e september, geboortedag van keizer Augustus, wees de schaduw precies naar het centrum van de Ara Pacis.
Museo dell’Ara Pacis
Lungotevere in Augusta, Rome
100 hoogtepunten in Rome: Via Appia – Passetto di Borgo
21. De Romeinse graven aan de Via Appia Antica | Neem op een mooie lentedag de fiets of de benenwagen over de Via Appia en wandel langs de talloze Romeinse grafstenen die je uitgeleide uit de stad doen.
22. Onder de Sint Pieter | Het Vaticaan is nu een kleine staat, maar was ooit niets meer dan de naam van een heidense grafheuvel net buiten de stadsmuren van Rome. Die grafheuvel ligt nog steeds verscholen onder de fundamenten van de Sint Pieter, en is op afspraak te bezoeken.
23. De Ponte Milvio | Het meest romantische plekje in Rome volgens de Italianen? De Ponte Milvio. Talloze stelletjes bezegelden hun eeuwige liefde op deze brug door er een slotje aan te hangen.
Ponte Milivo, foto © Kiki99
24. Palazzo Valentini | Een van de meest geavanceerde multimediale ervaringen in de Eeuwige Stad: een bezoek aan de Romeinse huizen die onder het huidige Palazzo Valentini liggen.
25. Het dak van het Vittoriano | Het monument voor Victor Emanuel II is niet heel mooi om tegenaan te kijken; daarom kun je er maar beter op klimmen! Het Vittoriano biedt een geweldig uitzicht over de stad.
26. Het Chiostro di Bramante | Bramante’s klooster bij de Santa Maria della Pace, een van de meest charmante plekjes in Rome.
27. Bramante’s tempeltje | Een klein, rond kerkje, gebouwd door Bramante, dat je hart steelt bij de eerste oogopslag.
Bramante’s tempeltje
28. Caravaggio kijken in de San Luigi dei Francesi | Caravaggio’s bewonderen zonder een kaartje te kopen? Het kan in Rome. In de San Luigi dei Francesi bijvoorbeeld, kun je zijn werk in situ bewonderen.
29. Rozenregen in het Pantheon | Het Pantheon is het hele jaar door bijzonder, maar met Pinksteren wordt het nog specialer. De Romeinse brandweer laat een lading rode rozenblaadjes los door de oculus, waardoor een spectaculaire rozenregen zich door de ronde ruimte verspreidt.
30. Ara Pacis Augustea | Augustus liet als geen ander zijn sporen na in Rome, de stad en het rijk. Hoe precies? Dat vertelt hij zelf, in woord en in ‘beeld’, bij de Ara Pacis.
31. Pasquino | Het meest welbespraakte en veelbesproken beeld in Rome is Pasquino: een gehavende sculptuur achter Palazzo Braschi. Romeinen plakken er al eeuwenlang maatschappelijk en politiek getinte, scherp geformuleerde teksten op.
32. De fonteinen van Piazza Navona | Het is er druk en toeristisch, maar dat neemt niet weg dat Piazza Navona niet overgeslagen kan worden. Wandel van fontein naar fontein en laat de indrukwekkende geschiedenis van deze plek tot je doordringen!
33. Palazzo Braschi | In het elegante palazzo van Luigi Braschi Onesto (1717 – 1799) huist nu een mooie kunstcollectie.
34. Piazza del Popolo | Het Plein van het Volk is architectonisch zo perfect in harmonie, dat je er uren zou kunnen doorbrengen met simpelweg om je heen kijken…
35. Via Margutta | Geen kunst- of cultuurschatten hier, maar simpelweg een van de meest charmante straatjes in Rome, vol ateliers en kleine boetiekjes!
36. Een rondje Colosseum | Het is natuurlijk ondenkbaar dat het Colosseum ontbreekt op deze lijst… Een geweldige manier om de beroemde arena te ontdekken is door middel van een rondleiding die je zelfs meeneemt onder de grond!
37. Het uitzicht vanaf de koepel van de Sint Pieter | De top van de Sint Pieter bereiken betekent een behoorlijke klim, die bovendien niet is weggelegd voor wie wat claustrofobisch is aangelegd. Het uitzicht, het beroemdste van Rome, maakt wel dat je alle leed al snel vergeet.
Het meest beroemde uitzicht op Rome, vanaf de Sint Pieter
38. Campidoglio | Michelangelo heeft het plein op de Capitolijnse heuvel ontworpen, en dat zie je meteen.
39. Sixtijnse Kapel | Misschien wel de meest drukke ‘attractie’ in heel Rome is de Sixtijnse Kapel. En dat is jammer, want het geduw en getrek tussen de toeristen leidt de aandacht af van wat dit in essentie toch nog altijd is: een van de meest indrukwekkende schilderingen aller tijden.
40. Il Passetto di Borgo | Laat je blik van de Sint Pieter gaan naar de Engelenburcht, en als het goed is valt je een stenen gang op, een soort overdekte brug. Beide gebouwen hebben altijd met elkaar in contact gestaan, omdat de burcht een toevluchtsoord was voor pausen in nood. Il passetto was de ontsnappingsroute.
Morgen volgt deel drie van de top 100!
Rome-tip #6: de 5 mooiste moderne musea
In Rome vind je indrukwekkende schatten uit de oudheid, topstukken uit de renaissance en ontelbaar veel highlights van de barok. Wat niet veel mensen weten, is dat de Eeuwige Stad haar naam op architectonisch gebied nog altijd eer aan doet. Hieronder de vijf mooiste en meest bijzondere musea die nu eens niet in een gebouw van voor de zestiende eeuw zijn gesitueerd; vijf keer een unicum in Rome dus.
MAXXI (Museo nazionale delle arti del XXI secolo); Zaha Hadid creëerde dit prachtige museum voor contemporaine kunst; een bezienswaardigheid op zich.
MACRO (Museo di Arte Contemporaneo); contemporaine kunst vind je in Rome in het prachtige MACRO-museum, vlak bij Porta Pia.
Centrale Montemartini; een geweldige collectie antieke sculpturen op bijzondere wijze tentoongesteld in een oude elektriciteitscentrale. Foto Geomagnio
Palazzo delle Esposizioni; indrukwekkende tentoonstellingsruimte in een indrukwekkend neoclassicistisch gebouw aan de Via Nazionale, in het centrum van Rome.
Museo dell’Ara Pacis; het door Richard Meier ontworpen moderne museum dat een thuis biedt aan de eeuwenoude Ara Pacis, Augustus’ Altaar van de Vrede.
Het eerste (en enige) moderne gebouw in het centrum van Rome
Het Ara Pacis Museum in Rome gaat vandaag weer open, na een tijdelijke sluiting in verband met werkzaamheden. Daarom vandaag het derde (en laatste) deel van het indrukwekkende verhaal achter de Ara Pacis; het marmeren monument dat wel 9 levens lijkt te hebben gehad. Vandaag: het eerste moderne gebouw in het centrum van Rome sinds Mussolini (lees ook deel I en deel II).
Foto © Dalbera
Het duurde tot de jaren ’80 van de vorige eeuw voordat er een systematisch plan kwam voor de restauratie van de Ara Pacis, het monument dat al sinds Mussolini slechts werd beschermd door een veredelde overkapping. Halverwege de jaren ’90 bleek dat het plan niet toereikend was: uitlaatgassen en temperatuurstijgingen brachten het monument ernstig in gevaar. In 1995 werd het besluit genomen door de gemeente Rome: het was tijd om de behuizing van de Ara Pacis te vervangen. Morpurgo’s portico was niet meer dan een dak boven het hoofd, dat geen bescherming kon bieden tegen klimaat en gasuitstoot. Er was een plan nodig, en een oppepper voor de Ara Pacis.
Voormalig Romeins burgemeester Francesco Rutelli nodigde in 1995 de beroemde Amerikaanse architect Richard Meier uit om een ontwerp te maken voor een nieuw museum. Hij kwam met een hypermodern ontwerp, met een marmeren verhoging als ondergrond en een rechthoekig, wit gebouw bestaande uit lokale travertijn, beton en glas. De ingang trekt de meeste aandacht: een opgang leidt naar de entree, waarbij men een zuil passeert – die de plaats inneemt van de obelisk die origineel bij het altaar hoorde, maar die nu een plek heeft voor het stadhuis in Rome). Het plan werd aangenomen en Walter Veltroni, Rutelli’s opvolger, had de eer om het vernieuwde museum op 21 April 2005 (de 2759ste verjaardag van de stad Rome) officieel te openen.
Meiers ontwerp voor de Ara Pacis
Hoewel de hele onderneming uit noodzaak was geboren, was het nieuwe ontwerp en de keuze voor de Amerikaanse architect niet helemaal zonder dubbele bodem. Rutelli moet geweten hebben dat hij met zijn keuze voor een niet-Italiaanse architect heel wat stof zou doen opwaaien, over een onderwerp dat toch al gevoelig lag. Sinds Mussolini was er in het centrum van Rome namelijk niet één modern gebouw neergezet. Nu werd het symbool van de Pax Romana onder handen genomen door een vertegenwoordiger van de Pax Americana. Natuurlijk zou er kritiek komen.
Richard Meier bij de Ara Pacis (foto © Wired New York)
Veel Romeinen vonden het gebouw vooral erg lelijk. Intellectuelen als Giorgio Muratore (hoogleraar architectuurgeschiedenis) en Antonio Tamburino (docent stedenbouw) noemden de hele onderneming zelfs ‘de slechtst mogelijke ingreep’. De politiek speelde, als altijd, een rol: het initiatief voor het ‘project Meier’ kwam van het uiterst linkse stadsbestuur van Rome, dus rechtse partijen waren bij voorbaat al tegen. Met name de fanatieke leden van de Alleanza Nazionale protesteerden fel. De (woorden)strijd werd breed uitgemeten in de Romeinse pers. Berlusconi noemde het Meiers museum ‘una mostruosità’, een monsterlijk ding.
De bouw van het museum werd wel vier keer stilgelegd. Een hoge ambtenaar ging in hongerstaking om de bouw te stoppen en in oktober 2005 stuurden verschillende architecten een open brief aan de Italiaanse krant Corriere della sera waarin zij waarschuwden voor de ‘invasie van buitenlandse architecten’.
De discussie is anno 2012 afgezwakt en langzaam naar de achtergrond verdwenen; de stad heeft genoeg om zich druk over te maken. De ‘tegenstanders’ spreken echter nog altijd minachtend van ‘het benzinestation’ wanneer ze het over het museum van de Ara Pacis hebben.
Het Museo dell’Ara Pacis is vanaf vandaag weer te bezoeken. Morgen opent bovendien een mooie tentoonstelling in het museum over de Russische avant-gardisten, met werk van onder anderen Kandinsky en Chagall.
De 9 levens van de Ara Pacis (II)
Het Ara Pacis Museum in Rome is tijdelijk (tot 4 april) gesloten voor publiek. In de tussentijd blijft de Ara Pacis op Orpheus kijkt om online open: in drie delen volg je het indrukwekkende verhaal – bijna letterlijk van nul tot nu – achter het marmeren monument, dat werd gebouwd, verdween, weer werd gevonden en meerdere malen de inzet werd in een politieke machtsstrijd. Kortom, een monument dat wel 9 levens lijkt te hebben gehad. Vandaag deel II: de herontdekking en het fascisme (lees hier deel I).
De Ara Pacis zoals het tot zo'n vijftien jaar geleden in Rome te bezoeken was.
In de eeuwen na de oudheid raakte de Ara Pacis in de vergetelheid. Pas in de 16e eeuw zou het monument weer van zich laten horen. Dan koopt kardinaal Giovanni Ricci uit Montepulciano negen blokken marmer op die, zoals later zou blijken, afkomstig zijn van het vredesaltaar. Daarna blijft het weer lange tijd stil, totdat in 1859 door werkzaamheden in het Palazzo Peretti te Rome de fundamenten van het altaar aan het licht komen. Talloze fragmenten werden opgegraven en raakten verspreid over de wereld: delen werden onder andere verkocht aan de Galleria degli Uffizzi in Florence en het Louvre in Parijs. Pas in 1903 zouden alle brokstukken definitief herkend worden als behorend tot de beroemde Ara Pacis, dankzij de Duitse archeoloog Friedrich Von Duhn.
Kort daarop werd er van overheidswege een officiële opgraving georganiseerd, mede gefinancierd door de eigenaar van Palazzo Peretti, Edoardo Amalgià. Toen men ongeveer de helft van het monument had blootgelegd en 53 fragmenten waren opgegraven, bleken de omstandigheden van de opgraving toch te complex en staakte men de operatie. Pas in 1937 besloot de (fascistische) Italiaanse regering de opgraving weer op te pakken, met het oog op de viering van de tweeduizendste geboortedag van keizer Augustus in dat jaar. Tussen juni en september 1938 werd tenslotte de locatie aan de Via di Ripetta, naast het mausoleum van Augustus, door de architect Ballio Morpurgo klaargemaakt om de Ara Pacis opnieuw op te bouwen. Er werd een verhoging aangebracht waar het vredesaltaar op moest komen te staan, en een overdekking in de vorm van een portico moest beschutting bieden. Tenslotte werden de complete Res Gestae, het publieke ‘testament’ van keizer Augustus, op een muur aangebracht. Toepasselijk genoeg werd de (her)inauguratie van het monument op de nieuwe locatie gehouden op 23 September, de geboortedag van Augustus.
De stadswijk op het huidige Piazza Augusto Imperatore, die het veld moest ruimen voor de 'liberazione' van Mussolini.
Het Piazza Augusto Imperatore na de 'liberazione'.
Waarom stak Mussolini zoveel tijd, geld en moeite in de Ara Pacis? In 1922 was in Italië officieel de geschiedenis van het fascisme begonnen, met Mussolini’s zogenaamde mars op Rome. Het fascistische regime kreeg de touwtjes in handen en Mussolini kon zijn grootse plannen voor Italië, en in het bijzonder Rome, tot uitvoering gaan brengen. De reconstructie van de Ara Pacis was onderdeel van deze plannen. Mussolini wilde het mausoleum van Augustus in oude glorie herstellen en veegde hiervoor een complete Romeinse stadswijk van de kaart. Ook de Ara Pacis moest op dit pas gecreëerde ‘plein’ geplaatst worden, aan de kant van de Tiber.
Op 21 April 1924 sprak Benito Mussolini op het Campidoglio over ‘de problemen van Rome’. De grandeur van het antieke Rome moest volgens hem weer zichtbaar worden door middel van de liberazione (bevrijding) van de monumenten uit de oudheid. Ze moesten dus worden ontdaan van latere toevoegingen en op die manier opnieuw onthuld worden. Want, zo meende Mussolini, voor het eerst sinds Augustus was Italië weer zo groot als het oude Rome.
23 September 1938; de constructie van architect Morpurgo (nog niet voltooid). Op de muur zijn ook de Res Gestae zichtbaar.
Zijn ideeën werden werkelijkheid in het stadsbeeld van Rome. Mussolini nam verschillende elementen uit de geschiedenis van Italië en gebruikte ze om zijn eigen boodschap te verkondigen. Die oude elementen krijgen in hun nieuwe verband een eigen betekenis en geven inzicht in de sociale, politieke en maatschappelijke processen en achtergronden.
Het Ara Pacis-‘project’ past precies in het plan van de ‘bevrijding’ van antieke monumenten. De Duce heeft dit erfgoed van keizer Augustus voor zijn eigen (politieke) doeleinden gebruikt. Nu nog wanneer men het Piazza Augusto Imperatore bezoekt in Rome, waar de Ara Pacis zich bevindt, is de bouwstijl van de fascistische architectuur herkenbaar. Het plein had zelfs niet eens bestaan als Mussolini niet had besloten het mausoleum van Augustus te ‘bevrijden’. Het reconstrueren van de Ara Pacis in combinatie met de Res Gestae was een daad van pure propaganda, met een boodschap die niet mis te verstaan was.
De Ara Pacis zou niet geheel ongeschonden alle oorlogsjaren doorstaan. Hoe het het monument de tweede helft van de 20ste eeuw is vergaan, komt de volgende keer aan bod.
De 9 levens van de Ara Pacis (I)
Het Ara Pacis Museum in Rome sloot gisteren haar deuren in verband met kleine renovatiewerkzaamheden en blijft tot 4 april gesloten voor publiek. In de tussentijd blijft de Ara Pacis op Orpheus kijkt om online open: in drie delen volg je het indrukwekkende verhaal – bijna letterlijk van nul tot nu – achter het marmeren monument, dat werd gebouwd, verdween, weer werd gevonden en meerdere malen de inzet werd in een politieke machtsstrijd. Kortom, een monument dat wel 9 levens lijkt te hebben gehad.
27 jaar voor het begin van onze jaartelling slaagt Gaius Iulius Caesar Octavianus, vernoemd naar zijn adoptiefvader Gaius Iulius Caesar, erin alle macht in Rome naar zich toe te trekken. In feite betekende dit het einde van de zogenaamde Romeinse Republiek, die bijna 500 jaar eerder was uitgeroepen. Sinds die tijd had het woord rex of tyrannus een nare bijsmaak gekregen in Rome: de stad was bevrijd van het juk van de alleenheerser en het nooit zou het meer gebeuren dat één iemand alle macht in handen kreeg. Vandaar ook dat Octavianus, de latere keizer Augustus, niet een echte staatsgreep pleegde om alleenheerschappij te verwerven: op subtiele wijze wist hij de wetten van de Republiek naar zijn hand te zetten, terwijl hij steeds rekening bleef houden met oude tradities en conservatieve senatoren. Het volk accepteerde de situatie, niet in de laatste plaats omdat nu eindelijk een einde was gekomen aan een eeuw van burgeroorlogen en bloedvergieten.
Detail van een relief op de Ara Pacis
Maar hoezeer Augustus ook rekening hield met de hang naar traditie en oude normen en waarden die de Romeinen eigen was, hij wist dat zijn situatie, zeker in het begin, nog precair was. Militaire overwinningen zouden de steun én roem die hij genoot versterken en bovendien kon hij daarmee aan de middelen komen om zijn plannen met de stad te financieren. Om zijn positie verder veilig te stellen heeft Augustus een uitgebreide propagandamachine in het leven geroepen. Kunst en cultuur bloeiden op onder zijn bewind, niet alleen omdat er vrede in het rijk was en de welvaart letterlijk vanuit de veroverde gebieden bleef toestromen, maar ook omdat de keizer verschillende kunstvormen gebruikte voor zelfverheerlijking en daarmee een stimulans gaf voor de ontwikkeling ervan. Beroemd is de uitspraak van Suetonius dat Augustus ‘Een stad van baksteen aantrof, en er een van marmer achterliet’. Ook een uitgebreid bouwprogramma droeg bij aan de propaganda van de keizer.
Na overwinningen behaald te hebben in Gallië en Spanje keerde keizer Augustus terug naar Rome. Hij had de rust in het hele rijk hersteld, wat zijn populariteit bij rijk en arm vergrootte. Daarom was het een slimme zet de door hem gebrachte Pax Romana zoveel mogelijk te gebruiken in zijn propaganda. Ter ere van deze vrede liet hij de Ara Pacis (letterlijk: altaar van de vrede) bouwen. Het altaar, ingewijd in het jaar 9 voor Christus, zou een meesterwerk van Romeinse sculptuur worden, maar bovenal een lofzang op de vrede en welvaart die de Augustus Rome had gebracht. Deze boodschap werd verhuld in prachtige symbolische en mythologische reliëfs die alle zijden van het altaar sierden.
Augustus liet de Ara Pacis uitgerekend op het Campo Marzio (Marsveld) plaatsen: een onbewoonde vlakte buiten het centrum in een bocht van de Tiber die voornamelijk voor militaire trainingen gebruikt werd. Een duidelijker boodschap had een vredestichter niet kunnen bedenken. De Ara Pacis stond overigens niet op zichzelf. Het maakte deel uit van een groter bouwproject dat Augustus realiseerde op het zuidelijk deel van het Marsveld (waar hij ook al zijn eigen mausoleum had laten neerzetten). Augustus gaf opdracht tot de bouw van een zogenaamd ‘Horologium’ of ‘Solarium’: een soort reusachtige klok in de vorm van een lange hoge obelisk. De tijdmeting gebeurde aan de hand van de schaduw van die pilaar, die als de wijzer van een klok over het veld viel. Het vredesaltaar stond binnen de onzichtbare cirkel die deze schaduw volgde, en juist op het middaguur van de 23e september, geboortedag van keizer Augustus, wees de schaduw precies naar het centrum van de Ara Pacis.
Mausoleum, obelisk en Ara Pacis op het Marsveld
Het gehele bouwproject (Horologium en Ara Pacis) zou maar een kort leven gegund zijn. Al enkele decennia na de inauguratie ontstonden er problemen op dit deel van het Marsveld door ophogingen van de bodem, waarschijnlijk vanwege de overstromingen van de Tiber. Men heeft tevergeefs steeds geprobeerd het monument te beschermen, maar het mocht niet baten: de Ara Pacis zou voor 1700 jaar onder de grond begraven worden. Eeuwenlang werd het monument vergeten; pas in de 16e eeuw zou het weer van zich laten horen. Het volgende leven van de Ara Pacis komt de volgende keer aan bod.
